Kadın Cinsel İşlev Ölçeği-(FSFI)

Kadın Cinsel İşlev Ölçeği (KCİÖ), orijinal adıyla Female Sexual Function Index (FSFI), kadınların cinsel işlev düzeylerini ve olası cinsel işlev sorunlarını çok boyutlu olarak değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş, öz bildirime dayalı bir ölçüm aracıdır.

Ölçek, Rosen ve arkadaşları (2000) tarafından Amerika Birleşik Devletleri'nde geliştirilmiştir. Ölçeğin Türk toplumu için geçerlilik ve güvenilirlik çalışması ise Aygin ve Eti Aslan (2005) tarafından yapılmıştır (ayrıca literatürde Öksüz ve Malhan tarafından 2005 yılında yapılan bir uyarlama çalışması da mevcuttur).

Ölçeğin temel yapısal ve işlevsel özellikleri şu şekildedir:

• Değerlendirme Süreci: Ölçek, kadının son dört haftalık dönemdeki cinsel yaşantısını temel alarak, cinsel yanıt süreçlerini hem fizyolojik hem de öznel deneyim boyutunda ele alır.
• Madde ve Boyut Yapısı: Toplam 19 maddeden ve kadın cinselliğinin çok boyutlu yapısını yansıtan 6 alt boyuttan oluşmaktadır:
  1. Cinsel İstek
  2. Uyarılma
  3. Vajinal Lubrikasyon (Kayganlaşma/Islanma)
  4. Orgazm
  5. Cinsel Doyum
  6. Ağrı / Rahatsızlık
• Puanlama Sistemi: Ölçeğin alt boyutlarından elde edilen puanlar belirli katsayılarla çarpılarak toplam ölçek puanı hesaplanır. Ölçekten alınabilecek toplam puan 2 ile 36 arasında değişmektedir. Toplam puanın yükselmesi, cinsel işlevin daha iyi ve yeterli düzeyde olduğunu gösterir.
• Kesme Puanı (Cut-off): Ölçeğin klinik değerlendirmelerde yaygın olarak kabul gören standart kesme puanı 26,55'tir (bazı özel çalışmalarda 22,7 kesme değeri de kullanılmıştır). Toplam skorun 26,55 veya altında olması, kadın cinsel işlev bozukluğu (disfonksiyonu) riski ile uyumlu kabul edilir.

Yaşın Cinsel İşlev Üzerindeki Etkisi

• Genç ve İleri Yaş Karşılaştırması: Yapılan analizlerde, 20–29 veya 23–28 gibi genç yaş gruplarında Kadın Cinsel İşlev Ölçeği (KCİÖ) toplam puanları anlamlı derecede daha yüksek iken, 40–45 veya 41+ yaş gruplarında bu puanların düştüğü saptanmıştır.
• Etkilenen Alt Boyutlar: Yaşın ilerlemesiyle birlikte özellikle cinsel istek, uyarılma, vajinal kayganlaşma (lubrikasyon) ve doyum alt boyutlarında belirgin düşüşler gözlenmektedir.
• Biyopsikososyal Nedenler: Yaşlanma süreciyle birlikte ortaya çıkan hormonal değişiklikler (örneğin menopoz dönemindeki östrojen azalışı, vajinal kuruluk ve ürogenital atrofi), beden algısındaki değişimler, kronik hastalıkların ve ilaç kullanımının artışı ile kronik yorgunluk gibi biyopsikososyal faktörler bu düşüşün temel nedenleridir. Vardiyalı çalışan kadınlarda ise yaşla birlikte fiziksel toparlanma süresinin uzaması, uyku bölünmesi ve sirkadiyen ritim bozulmalarının etkisi ileri yaş gruplarında bu olumsuz tabloları daha da derinleştirebilmektedir.
• Farklı Bulgular: Bununla birlikte, literatürdeki bazı çalışmalarda yaş değişkeninin cinsel işlev toplam puanı ve alt boyutları üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir fark yaratmadığı ya da toplam puan değişmese de sadece cinsel istek boyutunun genç yaş grubunda (18–30 yaş) ileri yaş grubuna göre daha yüksek olduğu saptanmıştır.

Çocuk Sayısının Cinsel İşlev Üzerindeki Etkisi

Araştırmalar, çocuk sahibi olmanın ve çocuk sayısının artmasının kadınların cinsel işlevi ve cinsel yaşam kalitesi üzerinde belirgin bir olumsuz etkiye sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

• Çocuk Sahibi Olma Durumu: Çocuk sahibi olmayan kadınların cinsel işlev toplam puanları, çocuk sahibi olan kadınlara kıyasla anlamlı derecede daha yüksek bulunmuştur. Özellikle çocuk sahibi olmayan kadınlarda uyarılma ve cinsel doyum düzeylerinin daha yüksek olduğu belirlenmiştir.
• Artan Çocuk Sayısının Etkisi: Çocuk sayısı arttıkça hem öznel cinsel yaşam kalitesi hem de cinsel işlev puanları anlamlı düzeyde düşmektedir. Özellikle üç ve daha fazla çocuğu olan kadınlarda cinsel istek, uyarılma, lubrikasyon, orgazm ve doyum puanlarında, tek çocuğu olanlara kıyasla çok daha belirgin ve ciddi bir azalma gözlenmektedir.
• Etki Mekanizmaları: Bu olumsuz etki; çocuk sayısının artmasıyla birlikte kadınların üzerindeki bakım yükünün, fiziksel yorgunluğun, uykusuzluğun ve rol sorumluluklarının artmasıyla doğrudan ilişkilidir. Bu durum, eşlerin partner ilişkilerine, duygusal yakınlığa ve cinsel yaşama ayırabildikleri zamanı ve enerjiyi önemli ölçüde sınırlandırmaktadır. Ayrıca doğum sonu dönemdeki emzirme süreci, hormonal dalgalanmalar ve disparoni (ağrılı ilişki) gibi jinekolojik/fizyolojik etkenler de cinsel işlevi kısıtlayıcı bir rol oynamaktadır.
• Farklı Bulgular: Bazı kesitsel araştırmalarda ise çocuk sahibi olma durumunun (çocuğun varlığı veya yokluğu) katılımcıların cinsel işlev ve alt boyut puanlarında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık yaratmadığı da bildirilmiştir.

1. Evlilik Süresi Arttıkça Cinsel İşlev ve Yaşam Kalitesinde Genel Düşüş Eğilimi

Araştırmaların genelinde, evlilik süresi uzadıkça kadınların cinsel işlev (KCİÖ) ve cinsel yaşam kalitesi (CYKÖ) puanlarında belirgin bir düşüş eğilimi gözlenmiştir.

• İlk Yıllardaki Yüksek Doyum: Evliliğin ilk dönemlerinde cinsel yaşam kalitesi ve işlevsellik çok daha yüksektir. Yapılan bir çalışmada, evlilik süresi 0–1 yıl olan kadınların cinsel yaşam kalitesi puanlarının, 1–5 yıl evli olan kadınlara göre anlamlı düzeyde daha yüksek olduğu belirlenmiştir.
• Uzun Süreli Evliliklerde Azalma: Evlilik süresi 10 yıl ve üzerinde olan kadınların cinsel işlev ve cinsel yaşam kalitesi puanları, yeni evli (özellikle 1–5 yıl arası) kadınlara kıyasla anlamlı derecede daha düşük saptanmıştır.

2. İki Uçlu İlişkisel Etki: Duygusal Uyum vs. Rutinleşme

Evlilik süresinin cinsel işlevle olan ilişkisi doğrudan doğrusal olmayıp, ilişkisel dinamiklerle şekillenir:

• Koruyucu Boyut (Duygusal Yakınlık): Uzun evlilik süresi, çiftler arasında zamanla gelişen duygusal yakınlık, güven ve ilişkisel uyum açısından cinsel işlevi destekleyici ve koruyucu bir rol oynayabilir.
• Risk Boyutu (Rutinleşme ve Sorumluluklar): Zaman içinde evliliğin rutinleşmesi, eşler arasında yaşanabilecek iletişim sorunları ve hane içi sorumlulukların (örneğin çocuk bakımı, iş yükü) artması, özellikle cinsel istekte azalmaya yol açan risk faktörleridir.

3. Evlilik Süresinden En Çok Etkilenen Cinsel İşlev Boyutları

• Cinsel İstek: İlişki ve evlilik süresi uzadıkça kadınlarda cinsel istekte azalma şikayeti belirginleşmektedir. Yapılan analizlerde, evlilik süresi 1–3 yıl olan kadınların cinsel istek puanlarının, 11 yıl ve üzeri evli olan kadınlardan anlamlı derecede yüksek olduğu saptanmıştır. Benzer şekilde 1–5 yıl ilişkisi olan kadınların cinsel istek ve doyum düzeyleri de daha uzun süreli ilişkilere kıyasla daha yüksektir.
• Uyarılma ve Vajinal Kayganlaşma (Lubrikasyon): Evlilik süresinin uzamasından en olumsuz etkilenen alt boyutların başında uyarılma ve vajinal kayganlaşma gelmektedir; evlilik yılı arttıkça bu iki boyuttan alınan puanlarda istatistiksel olarak anlamlı düşüşler saptanmıştır.

4. Çalışma Koşulları ve Vardiya Düzeninin Rolü

Evlilik süresi ile cinsel işlev arasındaki bu olumsuz etkileşim, özellikle vardiyalı ve yoğun çalışan kadın sağlık çalışanlarında daha da derinleşmektedir. Uzun süreli evliliklerde, vardiyalı çalışma sisteminin getirdiği "zaman uyumsuzluğu", çiftlerin birlikte kaliteli vakit geçirmesini sınırlandırarak ilişkisel yakınlığı ve cinsel doyumu çok daha fazla yıpratabilmektedir.

5. Farklı Bulgular

Bazı kesitsel çalışmalarda ise katılımcıların evlilik sürelerine göre cinsel istek dışında kalan uyarılma, kayganlaşma, orgazm, doyum ve ağrı alt boyutları ile toplam cinsel işlev puanı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık saptanmamıştır. Bu durum, evlilik süresinin cinsel işlev üzerindeki etkisinin her örneklem grubunda aynı şekilde ortaya çıkmadığını ve bireysel/ilişkisel faktörlerden güçlü bir biçimde etkilendiğini göstermektedir.

Eğitim düzeyi ile kadın cinsel işlevi arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmalarda, farklı örneklem gruplarında farklı sonuçlar elde edildiği ve bu ilişkinin tek boyutlu olmadığı görülmektedir. Literatürde genel olarak eğitim düzeyinin artmasının cinsel işlevi olumlu etkilediği savunulsa da, bazı çalışmalarda aksi yönde veya anlamlı bir fark olmadığını gösteren bulgular da mevcuttur.

1. Eğitim Düzeyinin Artmasıyla Cinsel İşlevin Olumlu Etkilendiğini Gösteren Bulgular

Çok sayıda çalışma, eğitim düzeyinin artmasının kadın cinsel işlev (KCİÖ) ve cinsel yaşam kalitesi (CYKÖ) düzeylerini olumlu yönde etkilediğini ortaya koymaktadır.

• Bilgiye ve Hizmete Erişim: Eğitimin artması; bireyin cinsel sağlık bilgisine kolay erişmesini, beden farkındalığının ve iletişim becerilerinin gelişmesini, sağlık hizmetlerinden daha etkin yararlanmasını sağlayarak cinsel problemlerle başa çıkma becerisini artırmaktadır.
• Cinsel İstek ve Toplam Puan Artışı: Yapılan bazı analizlerde, lisans ve üstü eğitim düzeyine sahip kadınların cinsel istek ve KCİÖ toplam puanlarının, önlisans ve lise mezunu kadınlara kıyasla anlamlı derecede daha yüksek olduğu belirlenmiştir.
• Uyarılma Düzeyi: Özellikle lisansüstü eğitim alan kadınların uyarılma düzeylerinin, ilkokul-ortaokul veya ön lisans-lisans mezunlarına göre istatistiksel olarak daha yüksek olduğu saptanmıştır.
• Düşük Eğitimin Riskleri: Genel literatürde, düşük eğitim düzeyinin kadın cinsel işlev bozuklukları için bir risk faktörü olduğu ve eğitim düzeyi düşük kadınlarda cinsel işlev bozukluğu prevalansının daha sık görüldüğü rapor edilmiştir.

2. Eğitim Düzeyinin Olumsuz veya Etkisiz Olduğunu Gösteren Bulgular

Literatürdeki bazı araştırmalar ise eğitim düzeyi ile cinsel işlev arasında doğrusal bir ilişki olmadığını ya da daha düşük eğitim gruplarında bazı işlevlerin daha yüksek olduğunu göstermektedir:

• Vardiyalı Çalışan Sağlık Çalışanları Örneği: Vardiya sistemiyle çalışan kadın sağlık çalışanları üzerinde yapılan bir araştırmada; lise mezunlarının cinsel doyum ve KCİÖ toplam puanlarının, lisans mezunlarına kıyasla anlamlı derecede daha yüksek olduğu saptanmıştır.
• Ters Yönlü Korelasyonlar: Alkan (2020) tarafından yapılan bir çalışmada ise, genel cinsel işlev, kayganlaşma (lubrikasyon) ve orgazm düzeylerinin ilkokul mezunu kadınlarda lisans mezunlarına göre daha yüksek seviyede olduğu bulunmuştur.
• Vajinismus ve Sosyokültürel Normlar: Vajinismus üzerine yapılan nitel araştırmalarda, yüksek düzeyde eğitimli olmanın veya kadın anatomisi hakkında mesleki bilgiye sahip olmanın (örneğin ebelik veya tıp eğitimi almak) vajinismus yaşamaya engel olmadığı vurgulanmıştır. Cinsel konulardaki bilgi ve tutumlar formel eğitim seviyesinden ziyade; içinde yaşanılan toplumun kültürel tabuları, cinselliği baskılama biçimi ve yetiştirilme tarzından doğrudan etkilenmektedir.