Young Şema Ölçeği versiyon 3- Şema testi ile psikolojik semalarınızı öğrenin

Young Şema Ölçeği (YŞÖ), bireylerin çocukluk ve ergenlik dönemlerinde temel ihtiyaçlarının yeterince karşılanmaması sonucu geliştirdikleri, yaşam boyu kalıcı olan ve kişinin kendisi, diğerleri ve dünya hakkındaki algılarını şekillendiren **erken dönem uyum bozucu şemaları** değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş kapsamlı bir ölçme aracıdır. Ölçek hakkında temel bilgiler şunlardır: Geliştiricileri: İlk olarak "Jeffrey Young" ve meslektaşları (1990, 2003, 2005) tarafından Şema Terapi modeli çerçevesinde geliştirilmiştir. Yapısı ve Formları: Ölçeğin 205 maddelik uzun bir formu bulunmakla birlikte, araştırmalarda sıklıkla son hali olan "90 maddelik "Kısa Form-3" (YŞÖ-KF3)" kullanılmaktadır. " Değerlendirme Biçimi:** Ölçek **6'lı Likert tipi" bir derecelendirme sistemine sahiptir (1 = "Benim için tamamen yanlış" ile 6 = "Beni mükemmel şekilde tanımlıyor" arası). Her bir alt boyuttan alınan puan arttıkça, o uyumsuz şemanın varlığı ve şiddeti de artmaktadır. "Türkçe Uyarlaması:" Ölçeğin Türkiye uyarlaması, geçerlik ve güvenirlik çalışmaları"Soygüt ve meslektaşları (2009" tarafından gerçekleştirilmiştir. Ölçülen Alanlar ve Şemalar: Türkçe uyarlama çalışmaları sonucunda ölçeğin **5 temel şema alanı** altında toplanan "14 şema boyutunu" (alt boyut) ölçtüğü saptanmıştır. Bu alanlar şunlardır: 1. Kopukluk ve Reddedilme: Terk edilme, duygusal yoksunluk, sosyal izolasyon/güvensizlik ve kusurluluk şemalarını içerir. 2. Zedelenmiş Özerklik ve Performans: Başarısızlık, karamsarlık, bağımlılık ve tehditler karşısında dayanıksızlık şemalarını kapsar. 3. Zedelenmiş Sınırlar: Ayrıcalıklılık/yetersiz özdenetim şemasını içerir. 4. Diğerleri Yönelimlilik: Kendini feda ve onay arayıcılık şemalarını barındırır. 5. Aşırı Tetikte Olma ve Baskılama: Yüksek standartlar, duyguları bastırma ve cezalandırıcılık şemalarından oluşur..  

Young Şema Ölçeği (YŞÖ), bireylerin çocukluk ve ergenlik dönemlerinde temel duygusal ihtiyaçlarının yeterince karşılanmaması sonucu geliştirdikleri **"erken dönem uyum bozucu şemaları" (EDUŞ)** değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş kapsamlı bir **öz-bildirim** ölçme aracıdır. Ölçeğin temel işlevleri ve kullanım amaçları şunlardır: Uyumsuz Şemaların Varlığını ve Şiddetini Belirlemek: Bireyin kendisi, başkaları ve dünya hakkındaki kalıcı, işlevsel olmayan bilişsel ve duygusal örüntülerini analiz etmeye yarar. Ölçekten alınan puanın yüksekliği, ilgili uyumsuz şemanın bireydeki varlığını ve şiddetini gösterir. Psikolojik Sorunların Temelini Anlamak: Klinik araştırmalarda; duygu düzenleme güçlüğü, üst bilişsel süreçler, yeme tutumları, sosyal kaygı ve narsisizm gibi çeşitli psikolojik durumların altında yatan şematik yapıları incelemek için kullanılır. Klinik Değerlendirme ve Tanı Süreçlerine Katkı: Kişilik bozuklukları özelliklerini yordama gücü yüksek olduğundan, klinik değerlendirme ve müdahale süreçlerinde kuramsal bir zemin hazırlar. Özellikle ensest mağduriyeti gibi ağır travmaların veya otoriter ebeveyn tutumlarının bireyin şema yapılanması üzerindeki etkilerini nicel olarak ölçmeye yardımcı olur. Terapi Sürecini Yapılandırmak: Şema terapi modelinde, danışanın yaşamındaki tekrarlayan sorunlu kalıpları ve "şema kimyası" denilen ilişkisel örüntüleri anlamlandırmak için kullanılır. Terapistin danışana özgü bilişsel ve duygusal örüntüleri saptayarak uygun müdahale stratejileri geliştirmesine olanak tanır. Tedavi Etkililiğini İzlemek: Şema terapi temelli grup müdahalelerinde olduğu gibi, tedavi öncesi ve sonrası ölçümler yapılarak şemaların şiddetindeki değişimleri ve tedavinin başarısını izlemek amacıyla kullanılır.

Young şema kuramına göre, çocukluk döneminde karşılanmayan temel duygusal ihtiyaçlar sonucunda ortaya çıkan ve "5 temel şema alanı" altında toplanan toplam 18 erken dönem uyum bozucu şema bulunmaktadır. Bu şema alanları, bireyin kendisi ve başkalarıyla olan ilişkilerini etkileyen geniş ve kalıcı bilişsel örüntüleri temsil eder. Bu 5 temel şema alanı ve içerdikleri şemalar şunlardır: 1. Kopukluk ve Reddedilme (Ayrılma ve Reddedilme): Bireyin güvenli bağlanma, sevgi, aidiyet, istikrar ve kabul görme gibi temel ihtiyaçlarının karşılanmamasıyla ilgilidir. Bu alana sahip bireyler başkalarıyla güvenli bağ kuramayacaklarına inanırlar ve genellikle soğuk, reddedici ebeveyn tutumlarına maruz kalmışlardır. İçerdiği şemalar: Terk Edilme/İstikrarsızlık, Güvensizlik/Kötüye Kullanılma, Duygusal Yoksunluk, Kusurluluk/Utanç ve Sosyal İzolasyon/Yabancılaşma. 2. Zedelenmiş Özerklik ve Performans: Bireyin ebeveynlerinden ayrışma, bağımsız hareket etme, özerklik geliştirme ve başarılı olma becerilerini zayıflatan inançları kapsar. Bu alan, aşırı koruyucu veya çocuğun bağımsızlığını desteklemeyen aile ortamlarında gelişir. İçerdiği şemalar: Bağımlılık/Yetersizlik, Tehditler Karşısında Dayanıksızlık (Hastalık veya Zarar Görme Karşısında Dayanıksızlık), İç İçe Geçme/Gelişmemiş Benlik ve Başarısızlık. 3. Zedelenmiş Sınırlar: Bireyin kendi hakları ile başkalarının haklarını dengeleyememesi, dürtülerini denetleyememesi veya gerçekçi sınır koyamamasıyla ilgilidir. Genellikle aşırı hoşgörülü, disiplinsiz veya çocuğun her isteğinin karşılandığı aile yapılarından kaynaklanır. İçerdiği şemalar: Haklılık/Büyüklenmecilik ve Yetersiz Özdenetim/Özdisiplin. 4. Başkaları Yönelimlilik: Bireyin sevgi ve onay kazanabilmek için kendi ihtiyaçlarını bir kenara bırakıp başkalarının beklentilerine aşırı odaklanması durumudur. Bu şemalar genellikle koşullu sevgi sunulan veya eleştirilme korkusunun hâkim olduğu ortamlarda şekillenir. İçerdiği şemalar: Boyun Eğicilik, Kendini Feda ve Onay Arayıcılık/Kabul Arayıcılık. 5. Aşırı Tetikte Olma ve Baskılama (Bastırılma): Bireyin içsel deneyimlerini, duygularını ve dürtülerini bastırarak; hata yapmamak için sürekli tetikte olması ve ulaşılması güç, katı standartlara uymaya çalışmasıdır. Bu alan, cezalandırıcı, mükemmeliyetçi ve katı kuralcı ebeveyn tutumlarıyla ilişkilidir. İçerdiği şemalar: Karamsarlık/Olumsuzluk, Duyguları Bastırma (Duygusal Ketlenme), Yüksek Standartlar/Aşırı Eleştiricilik ve Cezalandırıcılık.

Şema terapi modeline göre, her çocuğun sağlıklı bir psikolojik gelişim sürdürebilmesi için karşılanması gereken "beş temel (çekirdek) duygusal ihtiyaç" bulunmaktadır. Bu ihtiyaçlar evrenseldir ve tüm insanlar bu gereksinimlerle dünyaya gelir; ancak bu ihtiyaçların derecesi ve şiddeti bireyden bireye farklılık gösterebilir. Bu 5 temel duygusal ihtiyaç şunlardır: 1. Diğerlerine Güvenli Bağlanma: Bu ihtiyaç; güvenlik, istikrar, bakım, sevgi, empati, anlaşılma ve kabul edilmeyi kapsar. Çocuğun kendisini güvende hissettiği, tutarlı bir sevgi ve ilgi gördüğü, ebeveynlerine hem fiziksel hem de duygusal olarak her zaman ulaşabildiği bir ortamı ifade eder. 2. Özerklik, Yeterlilik ve Kimlik Algısı: Bireyin ailesinden ayrı, bağımsız hareket edebilme, kendi kararlarını verebilme ve kendine özgü bir kimlik oluşturabilme kapasitesidir. Çocuk, ebeveynleri tarafından desteklendiğinde ve küçük sorumluluklar almasına izin verildiğinde bu ihtiyacı karşılar. 3. Geçerli İhtiyaç ve Duyguları İfade Etme Özgürlüğü: Çocuğun kendi gereksinimlerini, fikirlerini ve duygularını (öfke ve üzüntü gibi olumsuz olanlar dahil) suçlanma veya cezalandırılma korkusu olmadan özgürce dile getirebilmesidir. Bu alan, çocuğa içsel dünyasının değerli ve meşru olduğu mesajını verir. 4. Kendiliğindenlik (Spontanlık) ve Oyun: Çocuğun özgürce oyun oynayabilmesi, gevşeyebilmesi ve olumlu duygularını doğal bir biçimde yaşayabilmesidir. Bu ihtiyaç karşılandığında çocuk hayatın keyifli yönlerini deneyimleme ve yaratıcılık kazanma fırsatı bulur. 5. Gerçekçi Sınırlar ve Özdenetim: Çocuğun başkalarının haklarına saygı göstermeyi, iş birliği yapmayı ve dürtülerini kontrol etmeyi öğrenmesidir. Çocuğa neyin doğru neyin yanlış olduğu öğretildiğinde ve makul sınırlar konulduğunda sağlıklı bir öz-disiplin gelişir. Şema terapi kuramına göre, bu temel duygusal ihtiyaçların çocukluk ve ergenlik dönemlerinde yeterince veya uygun şekilde karşılanmaması, bireyin yetişkinlikte yaşamını olumsuz etkileyecek "erken dönem uyum bozucu şemaların" oluşmasına zemin hazırlar.

Şema terapi modelleri, başlangıçta klasik Bilişsel Davranışçı Terapi'nin (BDT) yetersiz kaldığı **kronik karakterolojik sorunlar** ve **kişilik bozukluklarının** tedavisi için geliştirilmiş olsa da, günümüzde çok geniş bir psikolojik sorun yelpazesinde kullanılmaktadır. -Kişilik Bozuklukları: Şema terapi, özellikle "Borderline (Sınırda)", "Narsisistik", Antisosyal, Çekingen, Bağımlı, Paranoid, Şizoid, Şizotipal ve Obsesif-Kompulsif Kişilik Bozuklukları gibi tedavisi zor ve dirençli karakter yapılarında yaygın olarak kullanılır. -Duygudurum Bozuklukları:" Kronik "depresyon"ve diğer süreğen duygusal bozuklukların tedavisinde etkilidir. -Anksiyete (Kaygı) Bozuklukları: Kronik anksiyete, "sosyal kaygı bozukluğu", panik bozukluk ve travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) gibi durumlarda şemalar ve modlar üzerinden müdahale edilir. -Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB): Özellikle tedaviye dirençli OKB vakalarında tercih edilen bir yöntemdir. -Yeme Bozuklukları: Anoreksiya ve bulimiya gibi yeme tutumu bozukluklarının altında yatan şematik yapıların çözümlenmesinde kullanılır. -Alkol ve Madde Kullanım Bozuklukları (Bağımlılık): Bağımlılığı bir "işlevsiz baş etme biçimi" olarak ele alan şema terapi, alkol, madde ve opioid bağımlılığı olan bireylerin rehabilitasyonunda ve nükslerin önlenmesinde uygulanır. -Davranışsal Bağımlılıklar: İnternet bağımlılığı gibi modern dönem sorunlarında da grup şema terapisi uygulamaları mevcuttur. -İlişkisel ve Çift Sorunları: Evlilik çatışmaları, çiftler arasındaki uyum sorunları ve "şema kimyası" nedeniyle tekrarlayan yıkıcı ilişki örüntülerinin tedavisinde kullanılır. -Çocukluk Çağı Travmalarının Etkileri:** Ensest, istismar, ihmal ve otoriter ebeveyn tutumları gibi erken dönem travmatik yaşantıların yetişkinlikteki psikolojik yansımalarının (örneğin kendine zarar verme, düşük özsaygı) tedavisinde temel bir yaklaşımdır.

Şema terapisinin süresi, uygulanan yönteme (bireysel veya grup), hedeflenen psikolojik sorunun derinliğine ve terapötik amaçlara göre değişkenlik göstermektedir. Yapılandırılmış Grup Müdahaleleri: Alkol ve madde kullanım bozukluğu olan bireylerle yürütülen özel bir çalışma kapsamında uygulanan şema terapi odaklı grup programı, "toplam 10 oturum" olarak planlanmış ve "yaklaşık 3 aylık" bir zaman diliminde tamamlanmıştır. Bu oturumların her biri yaklaşık "90–100 dakika" sürmüştür. Program başlangıçta haftada iki oturum ile 5 haftada tamamlanmak üzere tasarlanmış olsa da uygulama koşullarına bağlı olarak 3 aya yayılmıştır. Kişilik Bozuklukları Tedavisi: Sınırda (borderline) kişilik bozukluğu olan hastalarla yapılan bir araştırmada, şema odaklı terapinin "3 yıl" sürdüğü ve bu sürenin sonunda hastaların kişiliğinde önemli iyileşmeler sağlandığı bildirilmiştir. Genel Yaklaşım ve Şemaların Doğası: Erken dönem uyum bozucu şemalar "değişime karşı oldukça dirençli", "kökleşmiş" ve "istikrarlı" yapılar olduğu için, bu yapıların kalıcı olarak dönüşmesi genellikle "uzun süreli ve yoğun terapötik çalışmaları" gerektirir. Geleneksel Terapilerle Karşılaştırma: Grup şema terapisinin, geleneksel psikodinamik psikoterapilere kıyasla "daha kısa" ve daha yönlendirici bir tedavi sunduğu belirtilmektedir.

Şema terapi yaklaşımına göre, bireylerin çocukluk döneminde karşılanmayan temel duygusal ihtiyaçları (güvenli bağlanma, özerklik, özdenetim, duyguları ifade etme, kendiliğindenlik gibi) sonucunda beş temel şema alanı ve bu alanların altında gruplanan toplam 18 erken dönem uyum bozucu şema gelişmektedir. Bu temel şema alanları ve özellikleri şu şekildedir: 1. Ayrılma ve Reddedilme (Kopukluk ve Bağsızlık): Bu alan, bireyin güvenlik, istikrar, şefkat, empati, kabul ve ait olma gibi evrensel ihtiyaçlarının ihlal edilmesiyle ilişkilidir. Genellikle tutarsız, soğuk, reddedici veya istismarcı aile ortamlarında büyüyen çocuklarda gelişir ve bu kişiler başkalarıyla güvenli, tatmin edici bağlar kurmakta zorlanırlar. Bu alanda yer alan şemalar şunlardır: Terk Edilme/İstikrarsızlık: Yakın ilişkilerde duygusal desteğin ve bağın aniden kopacağına, değer verilen kişilerin her an kaybedileceğine dair inanç. Güvensizlik/Suiistimal Edilme: Başkalarının kendisine zarar vereceği, aldatacağı veya istismar edeceği beklentisi. Duygusal Yoksunluk: Sevgi, ilgi, anlayış ve empati gibi duygusal ihtiyaçların başkaları tarafından hiçbir zaman yeterince karşılanmayacağı hissi. Kusurluluk/Utanç: Kişinin özünde değersiz, sevilmeye layık olmayan, kusurlu ve kötü biri olduğuna dair inanç. Sosyal İzolasyon/Yabancılaşma: Bireyin kendini diğer insanlardan farklı, dışlanmış ve hiçbir topluluğa ait hissetmemesi durumu. 2. Zedelenmiş Özerklik ve Başarısızlık (Performans): Bu alan, çocuğun bağımsızlığını kazanma, kendi kimliğini oluşturma ve başarılı olma becerisini zedeleyen durumlarla ilgilidir. Genellikle aşırı korumacı, çocuğun kendine güvenini zedeleyen veya onun yerine kararlar alan iç içe geçmiş ebeveyn tutumları sonucunda gelişir. Bireyler bireysel hedefler belirlemekte ve özerk bir yaşam kurmakta zorlanırlar. Bu alandaki şemalar şunlardır: Bağımlılık/Yetersizlik: Başkalarının yardımı olmadan günlük sorumlulukları yerine getiremeyeceğine ve doğru kararlar alamayacağına inanma. Hastalık ve Zarar Karşısında Dayanıksızlık: Her an tıbbi, duygusal veya çevresel bir felaket yaşanabileceğine dair aşırı ve abartılı kaygı. İç İçe Geçme/Gelişmemiş Kendilik: Bireyin (genellikle ebeveynleriyle) aşırı duygusal bir kaynaşma yaşaması ve sınırlarının belirsizleşerek kendi bireysel kimliğini geliştirememesi. Başarısızlık: Kişinin yaşıtlarına kıyasla akademik veya mesleki alanlarda yetersiz olduğuna ve kaçınılmaz olarak başarısız olacağına inanması. 3. Zedelenmiş Sınırlar: Bu şema alanı, gerçekçi sınırlar belirleme, başkalarının haklarına saygı duyma, iş birliği yapma ve özdenetim sağlama konularındaki eksikliklerle ilişkilidir. Genellikle çocuğa yeterince sınır ve kural konulmayan, aşırı hoşgörülü veya rehberlikten yoksun aile ortamlarında gelişir. Bu alanda yer alan şemalar şunlardır: Haklılık/Büyüklenmecilik (Ayrıcalıklılık): Bireyin diğer insanlardan üstün olduğuna, kuralların kendisi için geçerli olmadığına ve her istediğini yapmaya hakkı olduğuna inanması. Yetersiz Özdenetim/Özdisiplin: Kişinin kişisel hedeflerine ulaşmak için dürtülerini kontrol edememesi, hayal kırıklığına tahammül edememesi ve uzun vadeli faydalar için kısa vadeli hazları erteleyememesi. 4. Başkaları Yönelimlilik (Diğeri Yönelimlilik): Kişinin kendi ihtiyaçlarını, isteklerini ve duygularını yok sayarak sürekli olarak başkalarının beklentilerini karşılamaya odaklanması durumudur. Sevgi görmek, onaylanmak veya misillemeden kaçınmak amacıyla geliştirilir ve kökeninde çocuğun ihtiyaçlarından ziyade ebeveynin ihtiyaçlarının ön planda tutulduğu, koşullu sevgi veren aile ortamları vardır. Bu alandaki şemalar şunlardır: Boyun Eğicilik: Öfke veya terk edilmeden kaçınmak için kendi duygu, düşünce ve kararlarını başkalarının kontrolüne bırakma. Kendini Feda: Kendi ihtiyaçları pahasına, suçluluk hissetmemek veya başkalarının acısını dindirmek için sürekli gönüllü olarak başkalarının ihtiyaçlarını karşılama. Onay Arayıcılık/Tanınma Arayıcılık: Gerçek ve güvenli bir benlik algısı geliştirmek yerine, dışarıdan onaylanma, dikkat çekme veya statü kazanmaya aşırı bağımlı olma. 5. Aşırı Uyarılma ve Ketlenme (Aşırı Tetikte Olma ve Baskılama): Bu şema alanı, kendiliğindenlik, neşe, rahatlama ve oyun oynama gibi temel çocukluk ihtiyaçlarının bastırılarak; performans, kurallar ve ahlaki davranışlara aşırı vurgu yapılmasıyla oluşur. Genellikle acımasız, talepkâr ve hata yapmaya izin verilmeyen kuralcı aile yapılarında ortaya çıkar. Bu alanda yer alan şemalar şunlardır: Karamsarlık/Kötümserlik: Hayatın olumlu yönlerini görmezden gelip sürekli olarak olası acı, ölüm, kayıp veya başarısızlık gibi felaket senaryolarına odaklanma. Duygusal Ketlenme/Bastırılmışlık: Yanlış yapmaktan veya dürtüleri kontrol edememekten korkarak duyguları (özellikle öfke ve sevincin dışavurumunu), doğal davranışları ve iletişimi baskılama. Yüksek Standartlar/Aşırı Eleştiricilik: Bireyin kabul görmek ve değerli hissetmek için aşırı yüksek ve gerçekçi olmayan standartlara ulaşması gerektiğine inanması; kendisine ve çevresine karşı sürekli eleştirel ve baskıcı olması. Cezalandırıcılık/Acımasızlık: Kişilerin (kendisinin veya başkalarının) yaptıkları en ufak hatalar yüzünden bile sert bir şekilde cezalandırılması gerektiğine dair esnek olmayan inanç. Bu şema alanları ve onlara bağlı olarak ortaya çıkan şemalar, kişinin yaşamı boyunca olayları yorumlama biçimini, başa çıkma tepkilerini ve kişilerarası ilişkilerde sergilediği örüntüleri kalıcı bir şekilde etkiler.

Erken dönem uyumsuz şemaların oluşumunda ebeveyn tutumlarının ve aile içi dinamiklerin rolü oldukça büyüktür ve bu tutumlar şemaların birincil kaynağı olarak kabul edilir. Şema Terapisine göre, çocuğun sağlıklı bir psikolojik gelişim gösterebilmesi için güvenli bağlanma, özerklik, gerçekçi sınırlar, duyguları ifade etme ve oyun gibi evrensel temel ihtiyaçlarının ebeveynler tarafından karşılanması gerekir. Bu ihtiyaçların karşılanmaması, ebeveyn tutumlarına bağlı olarak şemaların gelişimine zemin hazırlar. Ebeveyn tutumları uyumsuz şemaları temel olarak dört ana mekanizma üzerinden oluşturur: İhtiyaçların zedeleyici biçimde engellenmesi (İyi olanın azlığı): Ebeveynin çocuğa yeterli sevgi, anlayış, istikrar ve şefkat sunmamasıdır. İyi olanın gereğinden fazla verilmesi: Ebeveynin aşırı korumacı, sınır çizmeyen ve aşırı hoşgörülü olması durumudur. Bu tutum, çocuğun özerklik ve gerçekçi sınırlar oluşturma ihtiyacını zedeler. Travmatize etme veya kurbanlaştırma: Ebeveynlerin çocuklarına fiziksel, sözel veya duygusal olarak zarar vermesi, onları korumaması ve ihmal etmesidir. Seçici içselleştirme ve özdeşim: Çocuğun, ebeveynlerinin korkularını, inançlarını, katılıklarını veya pasif tutumlarını rol model alarak kendi zihnine kopyalamasıdır. Örneğin; sürekli kaygılı olan bir ebeveynin kaygısı veya haksızlıklar karşısında pasif kalan bir annenin boyun eğiciliği çocuk tarafından içselleştirilebilir. Bu mekanizmalar ışığında, farklı ebeveyn tutumları belirli temel şema alanlarının ortaya çıkmasına neden olmaktadır: 1. Ayrılma ve Reddedilme Şema Alanı: Bu alan; soğuk, reddedici, duygusal bakımdan yoksun bırakıcı, ilgisiz veya tutarsız ebeveyn tutumları sonucunda gelişir. Fiziksel veya duygusal şiddet uygulayan, aniden öfke patlamaları yaşayan, duygu düzenleme becerisi zayıf veya çocuğu terk eden ebeveynler; çocukta dünyanın güvenilmez bir yer olduğu inancını yaratır. Bu tarz ortamlarda büyüyen çocuklar çoğunlukla terkedilme, güvensizlik/kötüye kullanılma, duygusal yoksunluk ve kusurluluk şemaları geliştirirler. 2. Zedelenmiş Özerklik ve Başarısızlık Şema Alanı: Çocuğun kendi başına bir birey olmasını engelleyen, aşırı korumacı, müdahaleci veya çocuğun özgüvenini zedeleyen, onun yerine her şeyi yapan ebeveyn tutumlarının bir sonucudur. Ebeveynlerin çocuğun bağımsız kararlar almasına izin vermemesi veya dünyanın tehlikelerle dolu olduğuna dair sürekli evhamlı (kaygılı) uyarılar yapması, çocuğun kendini yetersiz hissetmesine neden olur. Sonucunda bağımlılık, başarısızlık ve hastalık/zarar görme karşısında dayanıksızlık şemaları oluşur. 3. Zedelenmiş Sınırlar Şema Alanı: Çocuğa gerçekçi kurallar koyamayan, aşırı izin verici, şımartıcı, müsamahakâr ve disiplinden yoksun ebeveyn tutumları neticesinde gelişir. Uyulması gereken normların belirlenmediği, hayal kırıklığına tahammül etmenin ve sorumluluk almanın öğretilmediği bu ailelerde, çocuklar başkalarının haklarına saygı duymakta zorlanırlar. Bu ebeveynlik stili, haklılık/büyüklenmecilik ve yetersiz özdenetim şemalarına kaynaklık eder. 4. Başkaları Yönelimlilik Şema Alanı: Bu alan, koşullu sevgi veren ve kendi duygusal ihtiyaçlarını, beklentilerini çocuğun ihtiyaçlarından üstün tutan ebeveynlerin çocuklarında görülür. Çocuk, ebeveyninin sevgisini veya onayını kaybetmemek, ya da ondan gelebilecek bir cezadan (veya misillemeden) kaçınmak için kendi istek ve duygularını bastırmayı öğrenir. Çocuğun ebeveynini memnun etmek için kendi benliğinden vazgeçmesi; boyun eğicilik, kendini feda ve onay arayıcılık şemalarını doğurur. 5. Aşırı Tetikte Olma ve Baskılama (Ketlenme) Şema Alanı: Bu şemalar, çocuğun neşe, oyun ve rahatlama gibi ihtiyaçlarının görmezden gelinip; sürekli performans, mükemmeliyetçilik ve katı kuralların dayatıldığı baskıcı, talepkâr, eleştirel ve cezalandırıcı ebeveyn tutumları ile oluşur. Çocuğun en ufak bir hatasında sertçe cezalandırıldığı veya duygularını (özellikle öfke ve sevincini) göstermesinin utandırıldığı aile ortamları, bireyin ileride yüksek standartlar, duygusal ketlenme, cezalandırıcılık ve karamsarlık şemaları geliştirmesine sebep olur. Özetle, ebeveynlerin olumsuz veya dengeyi kuramayan tutumları, çocuğun sadece o anki yaşantısını değil, yaşamı boyunca olayları ve ilişkileri yorumlama biçimini kökten şekillendirerek bu kalıcı ve uyum bozucu bilişsel haritaların (şemaların) temelini oluşturur.

Şema terapide "imajinasyonla (imgelemeyle) yeniden senaryolaştırma" (imagery rescripting), bireyin erken dönem uyum bozucu şemalarının kökeni olan çocukluk anılarına ulaşıp, bu anıların duygusal anlamını değiştirmeyi ve karşılanmamış temel çocukluk gereksinimlerini gidermeyi hedefleyen yaşantısal bir tekniktir,,. Bu teknik, bilişsel içgörünün yetersiz kaldığı durumlarda duygusal düzeyde düzeltici bir deneyim sağlamak için oldukça etkilidir. İmgelemeyle yeniden senaryolaştırma tekniğinin uygulama adımları genel olarak şu şekilde ilerlemektedir: 1. Hazırlık ve Güvenli Yer Oluşturma: Uygulamaya genellikle danışanın gözlerini kapatması ve beden taraması ya da bilinçli farkındalık egzersizleriyle "şimdi ve burada" rahatlamasının sağlanmasıyla başlanır,,. Danışanın yoğun duygularla başa çıkmasını kolaylaştırmak için zihninde kendini tamamen güvende hissettiği bir "güvenli yer" (safe place) imgesi oluşturulur,,,. Çalışma her zaman bu güvenli yer imgesi ile başlar ve biter. 2. Güncel Duyguya ve Soruna Odaklanma (Duygusal Köprü): Danışandan son hafta içinde yaşadığı zorlayıcı bir duruma veya terapi seansında o an hissettiği güçlü bir duyguya (örneğin terapötik ilişkideki bir kırılma anına) odaklanması istenir,,. Terapist, hastadan yaşadığı durumu kendi bakış açısından, hissettiği duygu ve ihtiyaçlarıyla birlikte anlatmasını ister. 3. Çocukluk Anısına Geçiş: Bu aşamada danışandan zihnindeki güncel olayın görüntüsünü silmesi, ancak bedeninde hissettiği duyguya tutunarak zihninde kendiliğinden bir çocukluk anısının belirmesine izin vermesi istenir,. Terapist imgelemeyi derinleştirmek için şu soruları sorar: "Neredesin? Kaç yaşındasın? İmgenizde neler oluyor? Etrafında kimler var? Ne hissediyorsun?",,. 4. Kırılgan Çocuğun İhtiyaçlarının Belirlenmesi: Terapist, danışanın anıyı dışarıdan bir yetişkin olarak değil, o anki çocuğun bakış açısından ("Ben" diliyle) ve şimdiki zaman kipiyle yaşamasını teşvik eder (Örn: "Çocuk onaylanmaya ihtiyaç duyuyordu" yerine "Onaylanmaya ihtiyacım var"),. Bu aşamada küçük çocuğun o sahnede neye ihtiyacı olduğu, ebeveyninden veya çevresinden ne beklediği tespit edilir. 5. Yeniden Senaryolaştırma (Müdahale ve Sınırlı Yeniden Ebeveynlik): İşte bu aşamada anının orijinal ve acı verici akışı değiştirilerek, "sınırlı yeniden ebeveynlik" (limited reparenting) uygulanır,. Müdahalenin kim tarafından yapılacağı terapinin evresine göre değişir: Terapinin İlk Aşamalarında (Terapistin Müdahalesi): Kişilik bozuklukları veya ağır travmaları olan danışanların "Sağlıklı Yetişkin" modları henüz çok zayıf olduğu için kendilerini koruyamazlar. Bu nedenle terapist imgeye (sahneye) dışarıdan dahil olur,. Terapist, çocuğun yanına giderek ona şefkat gösterir, yalnız olmadığını hissettirir ve ihtiyaçlarını karşılar,. Gerekirse istismarcı veya zarar verici figürlerle araya girerek (örneğin camdan bir duvar örerek veya polis çağırarak) çocuğu korur ve suçluyu/işlevsiz ebeveyni cezalandırır ya da ona sınırlar koyar,,,,. Terapinin İlerleyen Aşamalarında (Danışanın Müdahalesi): Danışan güçlendikçe terapist, danışanın kendi "Sağlıklı Yetişkin" moduyla sahneye girmesini ister. Yetişkin danışan, kendi çocukluğunun yanına giderek onu korur ve olaya müdahale eder,,,. 6. Güvenli Yere Dönüş ve Seansın Değerlendirilmesi: Yeniden yazılan bu rahatlatıcı senaryonun ardından danışanın tekrar ilk baştaki "güvenli yerine" dönmesi ve orada bir süre kalması sağlanır, ardından gözleri açtırılarak uygulama bitirilir,,,. Seansın sonunda terapist ve danışan, imgeleme sırasında hissedilen duyguları, açığa çıkan ihtiyaçları ve bu yeni senaryonun danışana nasıl hissettirdiğini karşılıklı olarak değerlendirir,,. Bu teknik, geçmişteki travmatik yaşantıları inkar etmeden onlara uygun ve şefkatli bir son yazarak, bireylerin güç ve kontrol duygularını yeniden kazanmalarını, travmatik anıların yarattığı kabus ve korkuların azalmasını sağlar

Pozitif şemalar (erken dönem uyumlu şemalar), bireyin kendisi ve diğerleriyle olan ilişkileri hakkında anılar, duygular, bilişler ve nörobiyolojik tepkilerden oluşan geniş ve yaygın temalar veya örüntülerdir. Erken dönem uyum bozucu şemalar temel duygusal ihtiyaçların engellenmesi sonucunda gelişirken; pozitif şemalar, çocukluk ve ergenlik döneminde temel fiziksel ve duygusal ihtiyaçların yeterli ve tutarlı biçimde karşılandığı sıcak aile ortamlarında oluşur. Bu şemalar, olumlu ebeveynlik örüntülerinin içsel temsilleridir ve kişinin yaşam boyu psikolojik esnekliğe sahip olmasını, psikopatolojilere karşı korunmasını ve sağlıklı işlevsellik göstermesini sağlayan güçlü yanlarını oluşturur. Temel duygusal ihtiyaçların karşılanmasına bağlı olarak gelişen bazı pozitif şema örnekleri şunlardır: Bağlanma ve Kabul: Temel Güven, Kendini Kabul/Sevilebilirlik, Duygusal Tatmin, Sosyal Aidiyet, Duygusal Açıklık/Spontanlık. Zedelenmemiş Özerklik ve Performans: Temel Güvenlik ve Sağlık, Sağlıklı Öz-inanç/Yeterlik, Sağlıklı Sınırlar/Gelişmiş Benlik, İstikrarlı Bağlanma, Başarı. Dengelenmiş Çabalar ve Yeterli Sınırlar: Sağlıklı Öz-İlgi/Öz-bakım, Gerçekçi Standartlar ve Beklentiler, Sağlıklı Saygı, Sağlıklı Öz-kontrol/Öz-disiplin. Pozitif Şemalar ile Uyum Bozucu Şemalar Arasındaki İlişki: Pozitif şemalar ve erken dönem uyum bozucu (negatif) şemalar birbirleriyle yakından ilişkili olsalar da aralarındaki dinamik şu temel özelliklere sahiptir: Farklı ve Bağımsız Yapılardır: Pozitif şemalar, basitçe negatif şemaların tam zıttı veya aynı cetvelin iki zıt ucu olarak değerlendirilmezler. Pozitif ve negatif şemalar birbirinden farklı yapılardır ve her iki gruptan şemalar bir kişide aynı anda mevcut olabilir. Negatif Yönde İlişkilidirler: Farklı yapılar olmalarına rağmen aralarında anlamlı bir zıtlık ilişkisi bulunur. Araştırmalar; duygusal yoksunluk, kusurluluk, terk edilme, başarısızlık, karamsarlık, sosyal izolasyon ve duyguları bastırma gibi uyum bozucu şemaların, tüm pozitif şemalarla negatif yönde anlamlı bir ilişki içinde olduğunu göstermektedir. İyileşme Süreçleri Birbirinden Bağımsızdır: Terapide erken dönem uyum bozucu şemaların şiddetinin ve etkisinin azalması, pozitif şemaların doğrudan artacağı veya kendiliğinden gelişeceği anlamına gelmez. Bireyin sorunlu yanlarını onarmak, onu otomatik olarak güçlü kılmaz. Bu nedenle, psikoterapi süreçlerinde uyumsuz şemaları zayıflatmanın yanı sıra, pozitif şemaların güçlendirilmesinin ayrı ve bağımsız bir hedef olarak ele alınması gerektiği vurgulanmaktadır.

Young Şema Ölçeği, bireyin şemalarını değerlendirmek için kullanılmaktadır. Şema bireyin duygu, davranış ve düşüncelerini oluşturan kalıplar olarak ifade edilebilir. Bu ölçekte bağımsızlık ve kendilik, bağlanma ve güven, değer ve sevgi beklentisi, terk edilme ve reddedilme şemalarını değerlendiren sorular vardır. Testin sonucunda kişi şemaların hayatını nasıl etkilediğine dair bilgi sahibi olabilir. Hiçbir şekilde tanı ve tedavi amaçlı kullanılamaz. Tanı ve tedavi gerektiren durumlar için lütfen yetkili mercilere başvurunuz. Yönerge: Aşağıda, kişilerin kendilerini tanımlarken kullandıkları ifadeler sıralanmıştır. Lütfen her bir ifadeyi okuyun ve sizi ne kadar iyi tanımladığına karar verin. Emin olamadığınız sorularda neyin doğru olabileceğinden çok, sizin duygusal olarak ne hissettiğinize dayanarak cevap verin. Bir kaç soru, anne babanızla ilişkiniz hakkındadır. Eğer biri veya her ikisi şu anda yaşamıyorlarsa, bu soruları o veya onlar hayatta iken ilişkinizi göz önüne alarak cevaplandırın. 1 den 6’ya kadar olan seçeneklerden sizi tanımlayan en yüksek şıkkı seçerek her sorudan önce yer alan boşluğu işaretleyin. (Soygüt, Karaosmanoğlu ve Çakır tarafından çıkarılmıştır.) Derecelendirme:   1- Benim için tamamıyla yanlış 2- Benim için büyük ölçüde yanlış 3- Bana uyan tarafı uymayan tarafından biraz fazla 4- Benim için orta derecede doğru 5- Benim için çoğunlukla doğru 6- Beni mükemmel şekilde tanımlıyor Hiçbir şekilde tanı ve tedavi amaçlı kullanılamaz. Tanı ve tedavi gerektiren durumlar için lütfen yetkili mercilere başvurunuz.

içeriği, puanlaması psikologlarca hazırlanan Young Şema Testini Psikohelp.com  sitesinden ücretsiz üye olarak çözebilirsiniz.