Online Travma Sonrası Bilişler Test(Ölçeği)-Ücretsiz Online Psikolojik Testler

Travma Sonrası Bilişler Ölçeği (Posttraumatic Cognitions Inventory - PTCI), bireylerin yaşadıkları bir travma sonrasında kendilerine, dünyaya ve yaşadıkları olaya dair geliştirdikleri olumsuz ve işlevsel olmayan düşünceleri değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir ölçme aracıdır.

Ölçeğin temel özellikleri şunlardır:

Gelişimi ve Amacı

• Geliştirenler: Ölçek, Foa ve arkadaşları tarafından 1999 yılında geliştirilmiştir.
• Temel Amacı: Travma Sonrası Stres Bozukluğunun (TSSB) ortaya çıkmasında ve sürmesinde etkili olduğu düşünülen travmayla ilişkili hatalı bilişleri saptamaktır.
• Türkçe Uyarlaması: Ölçeğin Türk kültürüne uyarlaması, geçerlik ve güvenirlik çalışması Didem Yağcı Yetkiner (2010) tarafından yapılmıştır. Ayrıca Güleç ve arkadaşları (2013) tarafından da psikometrik özellikleri incelenmiştir.

Ölçeğin Yapısı ve Puanlanması

• Madde Sayısı: Ölçek toplam 36 maddeden oluşmaktadır.
• Ölçüm Tipi: 7'li Likert tipinde bir kendini değerlendirme (öz-bildirim) aracıdır. Katılımcılar maddelere "1: Kesinlikle Katılmıyorum" ile "7: Kesinlikle Katılıyorum" arasında puan verirler.
• Puan Aralığı: Ölçekten alınabilecek toplam puan 36 ile 252 arasındadır.
• Puan Yorumlama: Ölçekten alınan yüksek puanlar, travmatik yaşantıya ilişkin hatalı ve olumsuz bilişlerin yoğunluğunun fazla olduğunu gösterir.

Alt Ölçekler

Orijinal ölçekte üç temel boyut bulunmaktadır:

1. Kişinin Kendisiyle İlgili Olumsuz Bilişleri: Kendine dair olumsuz izlenimler, güçsüzlük ve umutsuzluk gibi düşünceleri içerir.
2. Dünyayla İlgili Olumsuz Bilişler: Dünyanın tehlikeli ve insanların güvenilmez olduğu inancını yansıtır.
3. Kendini Suçlama: Yaşanan olaydan dolayı kişinin kendisini sorumlu tutmasına yönelik bilişlerdir.

Not: Türkçe uyarlama çalışmalarında, orijinal formdaki "kendini suçlama" alt ölçeğinin maddelerinin bazen diğer faktörler altında toplandığı veya farklı dağılımlar gösterdiği görülmüştür.

Kullanım Alanları

• Tanı ve Şiddet Belirleme: Klinikte TSSB olgularının ayırt edilmesinde ve belirti şiddetinin belirlenmesinde kullanılır.
• Terapi Süreci: Özellikle Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) uygulamalarında, üzerinde çalışılması hedeflenen hatalı inançların belirlenmesi ve tedavi sürecindeki değişimin izlenmesi açısından oldukça kullanışlıdır.

Foa ve arkadaşları (1999) tarafından geliştirilen Travma Sonrası Bilişler Ölçeği (TSBÖ), orijinal formunda travmayla ilişkili hatalı bilişleri değerlendiren 3 alt boyuttan oluşmaktadır:

1. Kişinin Kendisiyle İlgili Olumsuz Bilişleri (Negative Cognitions About Self): Bireyin kendine yönelik olumsuz izlenimleri, güçsüzlük hissi, kalıcı değişim algısı ve umutsuzluk gibi düşünceleri içerir.
2. Dünyayla İlgili Olumsuz Bilişler (Negative Cognitions About the World): Dünyanın tehlikeli bir yer olduğu ve insanların güvenilmez olduğuna dair inançları yansıtır.
3. Kendini Suçlama (Self-Blame): Yaşanan travmatik olaydan dolayı kişinin kendisini sorumlu tutmasına yönelik bilişlerdir.

Türkçe Uyarlamalarındaki Farklılıklar

Ölçeğin Türkçe formlarında, faktör yapısına ilişkin farklı bulgular mevcuttur:

• Yetkiner (2010) Uyarlaması: Bu çalışmada ölçeğin 2 faktörlü bir yapı sergilediği görülmüştür. Orijinal formdaki "kendini suçlama" alt ölçeğinde yer alan maddeler, Türkçe formda ayrı bir boyut olarak değil, "kişinin kendisiyle ilgili olumsuz bilişleri" faktörü altında toplanmıştır.
  • Bu versiyonda; "Kişinin Kendisiyle İlgili Olumsuz Bilişleri" alt ölçeği 26 maddeden, "Dünyayla İlgili Olumsuz Bilişler" alt ölçeği ise 10 maddeden oluşmaktadır.
• Güleç ve arkadaşları (2013) Uyarlaması: Bu uyarlama çalışmasında orijinal ölçeğin 3 faktörlü yapısı korunmuştur.
  • Bu versiyonda maddelerin dağılımı şu şekildedir: Benlik hakkında olumsuz bilişler (21 madde), Dünya hakkında olumsuz bilişler (7 madde) ve Kendini suçlama (5 madde).

Beş Faktör Kişilik Yapısı ile finansal stres arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmalara göre, kişilik özellikleri bireylerin finansal stres algısı, finansal karar alma süreçleri ve stresle başa çıkma biçimleri üzerinde belirleyici bir rol oynamaktadır. Araştırma sonuçları, finansal stresin yalnızca ekonomik koşullarla açıklanamayacağını, kişilik boyutlarının ve duygusal zekanın bu süreçte kilit faktörler olduğunu ortaya koymuştur.

Bu ilişki, Beş Faktör Kişilik modelinin alt boyutları özelinde şu şekilde şekillenmektedir:

• Dışadönüklük: Bu kişilik özelliğinin finansal stresi azaltıcı yönde etkiler oluşturduğu belirlenmiştir. Dışadönük bireylerin sosyal destek arama, güçlü iletişim ve problem çözme becerileri sayesinde finansal stresin zaman baskısı, karar yükü ve fizyolojik yansımalarıyla daha etkin başa çıkabildikleri görülmektedir.
• Yumuşak Başlılık (Uyumluluk): Bu boyutun da finansal stresi azaltıcı bir etkisi olduğu saptanmıştır. Empati, uyum ve duygu düzenleme becerileri yüksek olan bu bireylerin stres algıları daha düşük düzeyde kalmaktadır; özellikle karar verme süreci ve fizyolojik tepkiler boyutundaki stresi daha az yaşamaktadırlar.
• Nörotiklik (Duygusal Dengesizlik): Finansal stresi arttırıcı yönde en belirgin etkiye sahip boyuttur. Kaygı ve duygusal istikrarsızlık seviyesinin yüksek olması, bireyin duygusal düzenleme kapasitesini zayıflatmakta ve buna bağlı olarak finansal kaynaklı stres algısını yükseltmektedir.
• Öz Denetimlilik (Sorumluluk): Bu boyutun finansal stres üzerindeki etkisi sınırlı düzeyde kalmıştır. Ancak yüksek sorumluluk duygusuna sahip bireylerin finansal yükümlülükleri daha fazla içselleştirmeleri nedeniyle stres düzeylerinin kısmen artabildiği görülmüştür.
• Deneyime Açıklık: Bu boyutun finansal stres üzerindeki toplam etkisinin zayıf ve negatif yönlü olduğu belirlenmiştir. Yeniliğe açık bireylerin belirsizlikle başa çıkma kapasiteleri görece yüksek olsa da bu etkinin genel model içerisindeki gücü sınırlıdır.

Araştırmanın en önemli bulgularından biri, bu kişilik boyutlarının finansal stres üzerindeki etkilerinin büyük ölçüde duygusal zeka aracılığıyla gerçekleşmesidir. Bireyin kendi duygularını tanıma, anlama ve yönetme kapasitesi arttıkça, kişiliğin finansal stres üzerindeki bilişsel, davranışsal ve fizyolojik olumsuz yansımaları anlamlı biçimde azalmaktadır.

Travma sonrası süreç, her bireyde farklılık göstermekle birlikte, literatürde bu süreci açıklayan çeşitli evreleme modelleri bulunmaktadır. Kaynaklara göre travma sonrası aşamalar genel olarak şu modellerle açıklanmaktadır:

1. Travma Sonrası Dört Ana Dönem

Genel olarak travma sonrası dönemin dört aşamadan oluştuğu kabul edilmektedir:

• 1. Dönem (Şok ve İnkâr): Travmatik olayın hemen ardından gelen, şok, inkâr, ret ve bilinç bulanıklığı gibi yoğun duyguların yaşandığı dönemdir. Birey olayın nasıl olduğunu hatırlamayabilir veya durumu kabullenmekte zorlanabilir. Bu evrede destek sistemleri (aile, komşular, kurtarma ekipleri) devreye girer.
• 2. Dönem (Uyum Evresi): Olaydan sonraki ikinci haftada başlayıp birkaç ay sürebilir. Bu evrede "anormal yaşantıya verilen normal tepkiler" olan bulantı, yorgunluk, kızgınlık ve uykusuzluk gibi semptomlar ile inkâr arasında dalgalanmalar görülür.
• 3. Dönem: Yaklaşık bir yıl kadar sürer. Bu evrede, yardım sözlerinin tutulmaması veya yaşamın eski haline dönmemesi nedeniyle hayal kırıklığı ve kızgınlık ön plandadır.
• 4. Dönem (Yeniden Yapılanma): Yıllarca sürebilen bu aşamada kişiler travmayla yüzleşir, onu kabullenir ve yaşamlarını yeniden düzene sokmaya çalışırlar.

2. Horowitz’in Stres-Tepki Modeli (5 Aşama)

Horowitz (2001), travma sonrası ortaya çıkan normal tepkileri beş aşamada tanımlamıştır:

1. Protesto Aşaması (Outcry): Korku ve öfke gibi yoğun duygusal patlamaların yaşandığı ilk aşamadır.
2. İnkâr Aşaması (Denial): Duyguların göz ardı edildiği veya seçici dikkatsizliğin hakim olduğu dönemdir.
3. İhlal/İstila Aşaması (Intrusion): Olayla ilgili istemsiz, beklenmedik düşünce ve imgelerin (flashbackler) zihne geldiği aşamadır.
4. Yüzleşme Aşaması (Working Through): Kişinin olayla yüzleştiği ve bu yaşantı üzerine bilinçli olarak çalışmaya başladığı süreçtir.
5. Tamamlanma Aşaması (Completion): Kişinin travmatik yaşantıyı anlamlandırarak normal hayatına geri döndüğü son aşamadır.

3. Klinik Görünümün Beş Aşaması

TSSB’nin klinik görünümü de beş aşamalı bir süreç olarak ele alınmaktadır:

• Karmaşa (Şok): Kontrol kaybı ve güvenlik hissinin yok olması.
• Rahatlama ve Şaşkınlık: Şokun ardından gelen rahatlama ve olayı anlamlandırma çabası.
• Kaçınma: Travmayı hatırlatan uyaranlardan uzak durma ve kendini soyutlama.
• Yeniden Değerlendirme: Travmatik yaşantı ile yüzleşme cesareti göstererek olayı zihinde yeniden organize etme sürecidir; bu evre oldukça sancılı olabilir.
• Uyum: Travmanın kişiliğe entegre edilmesi ve stresle başa çıkma yeterliliğinin kazanılmasıdır.

4. Yas Süreci Aşamaları (Kayıp Durumunda)

Eğer travma bir kayıp içeriyorsa, Kübler-Ross modeline göre beş aşamalı bir yas süreci yaşanabilir:

1. İnkâr: Kaybın kabullenilemediği geçici aşama.
2. Öfke: Sorumlunun arandığı ve çevreye/kadere yönelik öfkenin olduğu aşama.
3. Pazarlık: Mucizevi iyileşmeler veya kaybın geri gelmesi için yapılan içsel pazarlıklar.
4. Depresyon: Kaybın gerçekliğinin hissedildiği derin üzüntü dönemi.
5. Kabullenme: Yeni şartlara uyum sağlanarak hayatın yeniden düzenlenmesi.

Travma sonrası sağlıklı uyum süreci, bireyin yaşadığı sarsıcı deneyimi anlamlandırması, duygularını yönetebilmesi ve sosyal destek mekanizmalarını aktif kullanmasıyla desteklenen çok boyutlu bir süreçtir. Literatüre göre bu süreci desteklemek için şu temel alanlara odaklanılmalıdır:

1. Bilişsel Yeniden Yapılandırma ve Anlamlandırma

Travma sonrası uyumun temel belirleyicisi, olayın bilişsel olarak nasıl değerlendirildiğidir. Sağlıklı uyum için şu adımlar kritiktir:

• Olumsuz Bilişlerin Değiştirilmesi: Bireyin kendisini suçlaması ("Benim hatamdı") veya dünyayı tamamen güvensiz görmesi gibi hatalı düşüncelerin yerine daha işlevsel ve gerçekçi olanların kazandırılması gerekir.
• Travmanın Entegre Edilmesi: Travmatik anıların kaçınmak yerine, bireyin otobiyografik belleğine ve kişiliğine sağlıklı bir şekilde entegre edilmesi sağlanmalıdır.
• Anlam Oluşturma: Yaşanan zorluktan yeni bir yaşam felsefesi veya bilgelik çıkarma süreci (travma sonrası büyüme) desteklenmelidir.

2. Duygu Yönetimi ve Başa Çıkma Becerileri

Duyguları sağlıklı bir şekilde ifade edebilmek, travmanın olumsuz etkilerine karşı koruyucu bir faktördür.

• Duygu Düzenleme Eğitimi: Bireye, yoğun korku, öfke ve suçluluk gibi duyguları bastırmak yerine onları tanıma ve yönetme becerileri öğretilmelidir.
• Kaçınmanın Önlenmesi: Travmayı hatırlatan uyaranlardan sürekli kaçınmak yerine, kontrollü bir şekilde bu anılarla yüzleşmek (maruz bırakma) iyileşmeyi hızlandırır.
• Psikolojik Esneklik: Bireyin şimdiki ana odaklanabilme ve değerleri doğrultusunda hareket edebilme kapasitesi (Kabul ve Kararlılık Terapisi prensipleri) artırılmalıdır.

3. Sosyal Destek ve Çevresel Faktörler

Sosyal çevre, travmanın etkilerine karşı bir "tampon" görevi görür.

• Destekleyici İlişkiler: Aile, arkadaşlar veya kurtarma ekiplerinden gelen empatik ve kabul edici destek, psikolojik uyumu hızlandırır ve travma sonrası büyümeyi kolaylaştırır.
• Kendini Açma (Self-disclosure): Bireyin yaşadıklarını güvenli bir ortamda paylaşması, içgörü kazanmasına ve sosyal bağlarının güçlenmesine yardımcı olur.

4. Profesyonel ve Terapötik Müdahaleler

Sağlıklı uyumu desteklemek için kanıta dayalı terapi yöntemlerinden faydalanılabilir:

• Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) ve EMDR: Bu yöntemler, travma belirtilerini azaltmada ve olumlu bilişlerin geliştirilmesinde oldukça etkilidir.
• Psikoeğitim: Bireye ve ailesine travma sonrası verilen tepkilerin (flashbackler, uykusuzluk vb.) "anormal bir olaya verilen normal tepkiler" olduğu anlatılarak kaygı düzeyleri düşürülmelidir.
• Affetme ve Öz-Şefkat: Kişinin kendisini veya olaydaki diğer kişileri affetme eğilimi, travma sonrası stresin azalmasında ve iyileşmede önemli bir rol oynayabilir.

5. Sağlık Çalışanlarının (Hemşire vb.) Yaklaşımı

Profesyonellerin yaklaşımı güvene dayalı olmalıdır:

• Birey ile terapötik ittifak kurulmalı, tutarlı olunmalı ve verilen sözler tutulmalıdır.
• Güvenlik önlemleri alınmalı; depresyon ve intihar potansiyeli düzenli olarak değerlendirilmelidir.
• Bireyin kendi baş etme stratejileri tanımlanmalı ve bu stratejilerin geliştirilmesi desteklenmelidir.