Sıkıntıya Dayanma Ölçeği

Sıkıntıya Dayanma Ölçeği (SDÖ), bireylerin stresli, olumsuz ve zorlayıcı durumlar karşısında yaşadıkları duygusal sıkıntılara katlanabilme ve dayanma kapasitelerini ölçmek amacıyla Simons ve Gaher (2005) tarafından geliştirilmiş öz bildirime dayalı bir ölçektir. Ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması Sargın ve arkadaşları (2012) tarafından gerçekleştirilmiştir.

Kavramsal olarak sıkıntıya dayanma; acı, stres ve huzursuzluk veren olumsuz duygusal durumlara katlanabilme, bu durumları kabul edebilme ve duygusal sıkıntıyı yönetebilme becerisini ifade eden bir üst duygu (meta-emosyon) yapısıdır.

Ölçeğin Yapısal Özellikleri ve Alt Boyutları

• Madde Sayısı ve Derecelendirme: Ölçek toplam 15 maddeden oluşur ve 5'li Likert tipinde (1: Tamamen Katılıyorum – 5: Hiç Katılmıyorum) puanlanır.
• Ters Puanlanan Maddeler: Ölçekte yalnızca 6. madde ters kodlanarak hesaplamaya dahil edilir.
• Alt Boyut Yapısı: Simons ve Gaher tarafından hazırlanan orijinal ölçek 4 alt boyuttan (Tolerans, Regülasyon, Dikkat Çelinmesi ve Değerlendirme) oluşurken, Sargın ve arkadaşlarının Türkçe uyarlamasında 3 alt boyutlu bir yapı elde edilmiştir:
  1. Tolerans Alt Boyutu: Olumsuz duygusal durumlara katlanabilme gücünü değerlendirir (1, 2, 3, 4, 5, 10, 11, 12 ve 15. maddeler; toplam 9 madde).
  2. Regülasyon Alt Boyutu: Sıkıntı veren duyguları düzenleme ve yatıştırma çabalarını kapsar (8, 13 ve 14. maddeler; toplam 3 madde).
  3. Öz Yeterlilik Alt Boyutu: Bireyin sıkıntılı durumlarla başa çıkabilme gücüne ilişkin öz inancını yansıtır (6, 7 ve 9. maddeler; toplam 3 madde).

Puanlama ve Değerlendirme

Katılımcıların maddelere verdikleri yanıtların toplanmasıyla elde edilen toplam puan 15 ile 75 arasında değişmektedir. Ölçekten alınan puanın yüksek olması, bireyin sıkıntıya dayanma ve tolere etme kapasitesinin yüksek olduğunu göstermektedir.

1. Yordayıcı Rolü ve Varyans Açıklama Oranı

• Yordama Gücü: Yapılan doğrusal regresyon analizi sonuçlarına göre psikolojik esneklik, bireylerin sıkıntıya dayanma düzeyini pozitif ve anlamlı bir şekilde yordamaktadır 
• Açıklanan Varyans: Sıkıntıya dayanma puanlarındaki toplam değişimin (varyansın) %22'si tek başına psikolojik esneklik puanları tarafından açıklanmaktadır.

2. Alt Boyutlar Arasındaki İlişkiler

• Tolerans ve Öz Yeterlilik: Psikolojik esneklik; sıkıntıya dayanmanın tolerans (r = .50) ve öz yeterlilik (r = .32) alt boyutlarıyla orta düzeyde pozitif, regülasyon (r = .17) alt boyutuyla ise zayıf düzeyde pozitif ilişki sergilemektedir.
• Esneklik Bileşenleri: Sıkıntıya dayanma kapasitesi; psikolojik esnekliğin anda olma, kabul, bağlamsal benlik, bilişsel ayrışma ve değerler doğrultusunda davranış alt boyutlarının tümüyle pozitif yönde ilişkilidir.

3. Kabul ve Kararlılık Terapisi (KKT) Açısından Bağlantı

• Psikolojik Katılık ve Kaçınma: KKT yaklaşımına göre psikolojik esnekliği düşük bireyler (psikolojik katılık gösterenler), olumsuz düşünce ve duygulardan kaçınma eğiliminde olup yaşadıkları sıkıntıyı tolere etmekte güçlük çekerler.
• Kabul ve Değer Odaklı Hareket: Psikolojik esnekliği yüksek bireyler ise sıkıntı veren duygu ve düşünceleri bastırmak veya onlardan kaçmak yerine kabul etmeyi seçerler; olumsuz yaşantılara rağmen kendi değerleri doğrultusunda hareket etmeyi sürdürebilirler.
• Tanıötesi (Transdiagnostik) Rol: Her iki yapı da klinik psikolojide birçok rahatsızlığın altında yatan ortak tanıötesi faktörlerdir. Dolayısıyla psikolojik esnekliği artırmaya yönelik müdahaleler, bireylerin sıkıntıya dayanma kapasitesini de doğrudan geliştirmektedir.

1. Çalışma Durumu (İş Durumu)

• Çalışanlar Lehine Fark: Araştırmaların çoğunda çalışan bireylerin sıkıntıya dayanma düzeylerinin çalışmayan katılımcılara kıyasla istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha yüksek olduğu saptanmıştır. Bir çalışmada çalışanların ortalama puanı 49,64 iken çalışmayanlarınki 47,05 olarak bulunmuştur.
• İstisnalar: Otizm spektrumlu çocuğa sahip ebeveynlerle yapılan spesifik bir çalışmada çalışmayan ebeveynlerin kapasitesi daha yüksek bulunurken, bazı çalışmalarda ise çalışma durumuna göre anlamlı bir farklılık tespit edilmemiştir.

2. Gelir Düzeyi / Ekonomik Durum

• Yüksek Gelir Lehine Fark: Üst/yüksek gelir düzeyine sahip bireylerin sıkıntıya dayanma kapasiteleri ile tolerans alt boyut puanları, alt veya orta gelir düzeyindeki bireylere kıyasla anlamlı derecede daha yüksek çıkmıştır. Olumsuz ekonomik şartların bireylerin başa çıkma kaynaklarını kısıtlamasının bu duruma yol açabileceği değerlendirilmektedir.
• Fark Bulunmayan Çalışmalar: Bazı araştırmalarda ise gelir düzeyi ile sıkıntıya dayanma arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılaşmaya rastlanmamıştır.

3. Öğrenim Durumu (Eğitim Düzeyi)

• Eğitim Düzeyi Artışı: Eğitim seviyesi yükseldikçe sıkıntıya dayanma kapasitesi de artış göstermektedir. Lisans ve lisansüstü mezunu bireylerin sıkıntıya dayanma puanları, lise ve altı öğrenim düzeyine sahip bireylere kıyasla anlamlı seviyede daha yüksek saptanmıştır.

4. Yaş

• Yaş İlerledikçe Artış: Araştırmaların genel eğilimi, yaş ilerledikçe sıkıntıya dayanma kapasitesinin arttığı yönündedir. Örneğin 18–24 yaş aralığındaki genç yetişkinlerin puanları, 35 yaş ve üzeri yetişkinlere kıyasla anlamlı şekilde daha düşük bulunmuştur.
• Fark Bulunmayan Örneklemler: Öğretmenler veya spor bilimleri öğrencileri gibi spesifik gruplarda yapılan bazı araştırmalarda yaş grupları arasında anlamlı bir fark görülmemiştir.

5. Medeni Durum ve İlişki Durumu

• Evliler Lehine Fark: Yetişkin kadınlar üzerinde yapılan çalışmalarda evli bireylerin sıkıntıya dayanma kapasitelerinin bekarlara kıyasla anlamlı derecede daha yüksek olduğu saptanmıştır.
• İlişki Durumu: Genel yetişkin örneklemlerinde romantik ilişki durumuna göre puanların anlamlı düzeyde farklılaşmadığını gösteren sonuçlar da mevcuttur.

6. Cinsiyet

• Genel Olarak Fark Yok: Literatürdeki çalışmaların büyük çoğunluğunda sıkıntıya dayanma puanlarının kadınlar ve erkekler arasında anlamlı bir farklılık göstermediği bulgulanmıştır.
• Farklı Bulgular: Sınırlı sayıdaki bazı araştırmalarda erkeklerin ya da kadınların lehine farklılaşma olduğu bildirilmiştir.

7. Beden Kitle İndeksi (BKİ)

• Katılımcıların zayıf/normal, fazla kilolu veya obez olma durumlarına göre sıkıntıya dayanma düzeyleri arasında anlamlı bir farklılık bulunmamıştır.

Sıkıntıya dayanma, duygu düzenleme ve ilişki dinamiklerini ele alan modellerde bilişsel esnekliğin üstlendiği kilit roller şu şekildedir:

1. Merkezi ve Koruyucu Aracı Rol

• İlişkisel Süreçlerde Köprü: Araştırma bulguları, bilişsel esnekliğin kilit bir aracı mekanizma olduğunu; duygu düzenleme güçlükleri ve olumsuz çatışma çözme stillerinin evlilik doyumunu büyük ölçüde bilişsel esneklik üzerinden etkilediğini göstermektedir.
• Yüksek Açıklayıcılık Oranı: Yapısal eşitlik modeli analizlerine göre duygu düzenleme güçlüğü ile olumsuz çatışma çözme stili birlikte, bilişsel esneklikteki değişimin %68'ini (\(R^2 = 0,679\)) açıklamaktadır. Modeldeki tüm değişkenler ise ilişki doyumundaki değişimin %47'sini (\(R^2 = 0,468\)) belirlemektedir.

2. Sıkıntı Toleransını İşlevsel Kılma Yetisi

• Toleransın Temel Altyapısı: Bilişsel esneklik arttıkça bireylerin sıkıntıya dayanma (tolerans) kapasitesi de pozitif yönde artmaktadır.
• Bilişsel Yeniden Değerlendirme: Araştırma sonuçları, sıkıntı toleransını işlevsel kılan temel unsurun bilişsel esneklik olduğunu ve toleransın bir bilişsel yeniden değerlendirme sürecinin ürünü olarak ortaya çıktığını vurgulamaktadır. Birey esnek düşünebildiğinde olayları farklı açılardan çerçeveler, bu da yaşadığı duygusal yoğunluğu azaltarak sıkıntıya katlanma gücünü geliştirir.

3. Çatışma Yönetimi ve Uyum

• Katı Tepkileri Engelleme: Bilişsel esnekliği düşük bireyler stres ve çatışma anlarında otomatik, katı veya tepkisel davranışlar sergilemeye daha eğilimlidir.
• Yapıcı Çözümler: Bilişsel olarak esnek bireyler ise zorlayıcı durumlarda partnerlerinin davranışlarını daha geniş bir perspektiften değerlendirebilir, alternatif baş etme yolları geliştirebilir ve çatışmaların krize dönüşmesini engelleyerek ilişkisel uyumu korurlar.