Narrative Nedir? Anlatı Türleri ve Hikaye Kurma Sanatı

Narrative Nedir? Anlatı Türleri ve Hikaye Kurma Sanatı

Anlatı (Narrative), birbiriyle ilişkisiz gibi görünen olayların zaman akışı içinde bir tema, sebep-sonuç ilişkisi ve olay örgüsü etrafında birleştirilerek başlangıcı, gelişmesi ve sonucu olan tutarlı bir bütün halinde sembolize edilmesidir. İnsan zihni ve kendilik yapısı açısından anlatı, yalnızca bir edebiyat formu değil; bireyin yaşadığı deneyimlere anlam kazandırma, duygularını düzenleme ve tutarlı bir kimlik algısı (öyküsel kendilik) inşa etme mekanizmasıdır.

 Anlatı Türleri

Psikodinamik ve duygu odaklı kuramlarda anlatılar, kapsadığı zaman dilimi, işlemleme biçimi ve işlevsellik düzeyine göre farklı türlerde sınıflandırılır:

Zaman ve Kapsam Boyutuna Göre Anlatı Türleri

• Makro-Öykü (Kendilik / Yaşam Öyküsü): Bireyin yaşamı boyunca biriktirdiği deneyimlerin, değerlerin ve kendilik temsillerinin tutarlı bir kimlik çerçevesinde bütünleştirildiği geniş otobiyografik anlatıdır.
• Mikro-Öykü: Günlük yaşamda ya da terapi seanslarında dile getirilen belirli, münferit olayları ve episodik anıları kapsayan anlatı birimleridir.
• Yaşanmış Öykü: Henüz sözel bir anlatıya dönüştürülmemiş, bedensel ve duyusal seviyede hissedilen öznel yaşantı hammaddesidir.

"Annalık Nedir" ilgili yazı için Tıklayın

İşlemleme Modlarına Göre Anlatım Biçimleri

Angus ve Greenberg'in Öykü-Duygu Süreci modeline göre anlatı üç ana modda gerçekleşir:

• Dışsal Anlatım Biçimi ("Ne oldu?"): Yaşanan olayların, eylemlerin ve dışsal detayların kronolojik olarak betimlenmesidir.
• İçsel Anlatım Biçimi ("Ne hissediyorum?"): Olay anındaki veya hatırlama esnasındaki öznel hislerin, bedensel duyumların ve duyguların keşfedilip adlandırılmasıdır.
• İrdeleyici / Refleksif Anlatım Biçimi ("Ne anlama geliyor?"): Deneyimlenen duyguların ve olayların analiz edilerek kendilik ve öteki hakkında yeni kişisel anlamlara ulaştırılmasıdır.

 İşlevsellik ve Problem Yapısına Göre Anlatı Türleri

• Aynı Eski Öykü (Same Old Story): Bireyin kendisini sıkışmış hissettiği, kalıplaşmış olumsuz duygu şemalarına dayanan ve tekrarlayan anlatılardır.
• Eksik Öykü (Empty Story): Öznel duygusal etkiden ve bedensel hislerden arındırılmış, yalnızca kronolojik bilgi sunan anlatılardır.
• Bozulan Öykü (Broken Story): Travmatik kayıp veya kırılmalar sonrası çelişkili duyguların yönetilememesiyle oluşan, parçalı ve anlamlandırılamamış anlatılardır.
• İyileştirici ve Değişim Öyküleri: Terapi sürecinde güven, bağlanma ve adaptif duyguların keşfiyle inşa edilen yeni ve esnek anlatı türleridir.

 Hikaye Kurma Sanatı (Anlatı Yapılandırma ve Dönüşüm Mekanizması)

Anlatı yapılandırma sanatı, bedensel-duygusal yaşantılar ile zihinsel-sözel sembollerin diyalektik bir etkileşim içinde bütünleştirilmesidir. Yeni ve sağlıklı bir hikaye kurma süreci şu adımlarla gerçekleşir:

1. Farkındalık ve Deneyime Odaklanma: Bireyin sözel olarak anlatmakta zorlandığı örtük bedensel duyumlarına ve otobiyografik anılarına temas etmesi sağlanır.
2. Duyguyu Sembolize Etme: Hissedilen içsel duyumların imajlar, metaforlar ve spesifik kelimelerle adlandırılması gerçekleşir.
3. Bilinçli Öyküleştirme ve İrdeleme: Adlandırılan duyguların başlangıcı, gelişmesi ve sonucu olan bir olay örgüsüne yerleştirilerek "Bu benim için ne anlama geliyor?" sorusuyla analiz edilmesi sağlanır.
4. Duygunun ve Anlatının Dönüştürülmesi: Kişiyi felç eden birincil maladaptif duyguların (utanç, çaresizlik) yerini birincil adaptif duyguların (sağlıklı öfke, yas, şefkat) almasıyla birlikte hikayenin olay örgüsü ve anlamı kökten değişir.
5. Yazar Rolünün Üstlenilmesi ve Kimlik Entegrasyonu: Birey, yaşadığı olayların pasif bir kurbanı veya aktörü olmaktan çıkıp, kendi yaşam öyküsünün aktif ve yetkin bir yazarı (author) haline gelir.

En çok tıklanan "Psikolojik Testler " için TIKLAYIN

KAYNAKÇA

1. Greenberg, L. S. & Angus, L. (2011). Duygu Odaklı Terapide Kişisel Öykünün Yapılandırılması Üzerinde Çalışmak (Çev. Ed.: T. Özakkaş). Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları. (Öyküsel kendilik yapısı, mikro ve makro-öykü ayrımı, dışsal-içsel-irdeleyici anlatım biçimleri ile "Aynı Eski Öykü", "Eksik Öykü" ve "Bozulan Öykü" tiplerinin tanımlandığı ana kaynak).
2. Greenberg, L. S. & Watson, J. C. (2006). Depresyonun Duygu Odaklı Terapisi (1. ve 2. Kitap) (Çev. Ed.: T. Özakkaş). Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları. (Bedensel duyumların ve birincil adaptif duyguların dilde sembolize edilmesi, diyalektik-yapısalcı model ve yeni anlamlandırma mekanizmaları).
3. Özakkaş, T. (Ed.). Psikanaliz Temel Kitabı 5: Terimler Sözlüğü. Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları. (Anlatı / Narrative kavramının psikanalitik tanımı, olayların sebep-sonuç ilişkisi çerçevesinde tutarlı bir otobiyografik hikayeye dönüştürülmesi).
4. Palombo, J., Bendicsen, H. K. & Koch, B. J. (2009). Psikanalitik Gelişim Teorileri Rehberi 1 & 2 (Çev. Ed.: T. Özakkaş). Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları. (Anlatısal kendilik algısının gelişimsel kökenleri [30–48. aylar] ve gelişim kuramlarının anlatısal kurgusu).
5. Cozolino, L. (2006). İnsan İlişkilerinin Nörobilimi (Çev. Ed.: T. Özakkaş). Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları. (Anlatısal ve otobiyografik belleğin nörobiyolojik temelleri, sağ-sol beyin yarımkürelerinin entegrasyonu ve duygu regülasyonundaki işlevi).