Bağlanma Kuramı Nedir? John Bowlby'ye Göre Bağlanma Stilleri

Bağlanma Kuramı Nedir? John Bowlby'ye Göre Bağlanma Stilleri

Bağlanma Kuramı (Attachment Theory), İngiliz psikanalist ve psikiyatrist John Bowlby tarafından geliştirilen; insanın hayatta kalmasını, tehlikelerden korunmasını ve duygulanımını düzenlemesini sağlayan evrimsel ve biyolojik temelli bir güdülenme sistemidir.

Klasik psikanalizin bebeğin anneye yönelimini yalnızca beslenme ihtiyacı ve oral dürtü doyumu (ikincil dürtü teorisi) üzerinden açıklayan görüşünü reddeden Bowlby, bağlanmanın beslenmeden bağımsız, birincil ve içgüdüsel bir yakınlık arayışı olduğunu savunmuştur.

 Bağlanma Kuramının Temel Kavramları ve İşleyişi

• Güvenli Üs (Secure Base) ve Güvenli Sığınak (Safe Haven): Bowlby'ye göre bebekler, kendilerini dış tehlikelerden koruyan duyarlı bakımvereni bir "güvenli sığınak" ve dünyayı keşfetmek üzere yola çıkıp geri dönebilecekleri bir "güvenli üs" olarak kodlarlar.
• Keşif Sistemi ile Bağlanma Arasındaki Denge: Bağlanma sistemi ile keşifçi davranış sistemi birbirini dengeleyen diyalektik bir ilişki içindedir. Çocuk ancak arkasında güvenli bir üs bulduğunda merak güdüsünü serbest bırakıp dünyayı keşfe çıkabilir; ortamda bir tehdit veya yabancı algılandığında ise keşif durur, alarm sistemi devreye girer ve çocuk güvenli üsse geri döner.
• Doğuştan Gelen Bağlanma Davranışları: Bowlby, bebeğin bakımverenle fiziksel ve duygusal yakınlığı başlatıp sürdürmesini sağlayan beş temel içgüdüsel tepki tanımlamıştır: emme, sarılma/yapışma, izleme/takip etme, ağlama ve gülümseme.
• Ayrılığa Verilen Üç Aşamalı Tepki (PDD Modeli): Bowlby ve James Robertson, hastane veya kurumlarda annelerinden ayrı kalan küçük çocukların şu evrelerden geçtiğini saptamıştır:
  1. İtiraz / Protesto: Çocuğun ağlayarak, yapışarak ve feryat ederek anneyi geri çağırma çabası (ayrılık kaygısının dışavurumu).
  2. Yeis / Çaresizlik (Despair): Ayrılık uzadığında hareketlerin azalması, umutsuzluk, keder ve yas süreci.
  3. Kopma / Ayrıklık (Detachment): Çocuğun dayanılmaz acıdan korunmak için savunmacı dışlama (defensive exclusion) geliştirip anneye ve çevreye karşı duygusal olarak hissizleşmesi ve yabancılaşması.

 İçsel Çalışan Modeller (Internal Working Models - İÇM)

Bowlby'ye göre erken dönemde bakımverenle yaşanan binlerce etkileşim, sağ beyinde örtük ve bildirimsel olmayan belleğe kaydedilerek zihinsel bilişsel-duygulanımsal haritalara dönüşür. "İçsel Çalışan Modeller", bireyin yaşam boyu kuracağı ilişkilerde beklenti ve yorumlarını yönlendiren bir şablon işlevi görür ve iki kutuptan oluşur:

1. Benlik Modeli: "Ben sevilmeye, değer görmeye ve korunmaya layık mıyım?" sorusunun cevabı.
2. Öteki Modeli: "İhtiyaç duyduğumda bağlanma figürleri ulaşılabilir, güvenilir ve kapsayıcı mıdır?" sorusuna dair beklentiler.

"Ayrılık Kaygısı Nedir? Belirtileri,Nedenleri" ilgili yazı için Tıklayın

 Bağlanma Stilleri (Bebeklikten Yetişkinliğe)

Bowlby’nin formülasyonlarını Mary Ainsworth "Yabancı Durum" (Strange Situation) laboratuvar protokolüyle ampirik olarak test etmiş, daha sonra Mary Main dördüncü kategoriyi eklemiş ve Yetişkin Bağlanma Görüşmesi (YBG / AAI) ile bu modellerin yetişkinlikteki karşılıklarını ortaya koymuştur:

A. Güvenli Bağlanma (Secure / Autonomous)

• Bebeklikteki Görünümü: Anneleri yanındayken rahatça keşfe çıkarlar; ayrılık anında belirgin bir üzüntü yaşasalar da anne döndüğünde onu sevinçle karşılar, kolayca yatışır ve yeniden oyuna dönerler. Bakımverenin tutarlı ve duyarlı yaklaşımı bu yapıyı inşa eder.
• Yetişkinlikteki Karşılığı (Güvenli-Özerk): Yakınlık kurmaktan korkmazlar, bağımsızlıklarını koruyabilirler; duygularını ve kırılganlıklarını açıkça ifade edebilir, zorlu geçmiş deneyimlerini tutarlı ve dengeli bir anlatıyla aktarabilirler.

B. Kaygılı-İkircikli / Dirençli Bağlanma (Anxious-Ambivalent / Resistant)

• Bebeklikteki Görünümü: Bakımverenin tutarsız olduğu (bazen aşırı ilgili bazen ilgisiz/ulaşılamaz) ortamlarda gelişir. Ayrılık anında aşırı panik yaşarlar; anne döndüğünde ise bir yandan sarılmak isterken diğer yandan öfkeyle direnir, vurur ve zor sakinleşirler.
• Yetişkinlikteki Karşılığı (Saplantılı / Preoccupied): Kendilik değeri başkalarının onayına bağımlıdır. Sürekli terk edilme ve sevilmeme endişesi taşırlar. İlişkilerde aşırı yapışkan, güvence arayan, kontrolcü veya ikincil öfkeyle partnerini bunaltan döngülere (peşine düşme / pursue) girerler.

C. Kaygılı-Kaçıngan Bağlanma (Anxious-Avoidant)

• Bebeklikteki Görünümü: Çocuğun temas ve şefkat ihtiyaçlarının sürekli reddedildiği, soğuk ve katı ebeveyn tutumlarında gelişir. Yabancı Durum'da ayrılık anında etkilenmemiş gibi görünür, ağlamazlar; anne döndüğünde ise temastan kaçınır ve dikkatlerini oyuncaklara verirler. Ancak fizyolojik ölçümlerde kalp atışlarının ve kortizol seviyelerinin yüksek olduğu saptanmıştır.
• Yetişkinlikteki Karşılığı (Kayıtsız / Dismissive): "Kimseye ihtiyacım yok" savunmasının arkasına sığınarak aşırı özerklik sergilerler. İlişkilerde duygusal yakınlık derinleştiğinde boğulma hissi yaşar, geri çekilir ve mesafelenirler.

D. Dağınık / Yönü Belirsiz Bağlanma (Disorganized / Disoriented)

• Bebeklikteki Görünümü (Mary Main): Bakımverenin bizatihi kendisinin korkutucu, şiddet uygulayan, travmatik veya ağır ihmalkâr olduğu durumlarda gelişir. Çocuk için ebeveyn aynı anda hem sığınılacak tek liman hem de dehşet kaynağıdır. Kavuşma anında donakalma (freezing), yaklaşırken aniden geri kaçma veya trans benzeri yönelim bozuklukları sergilerler.
• Yetişkinlikteki Karşılığı (Korkulu / Çözümlenmemiş): Ağır ilişki travmaları, borderline örgütlenmeler ve çözülmelerle (disosiasyon) ilişkilidir. Hem yakınlık için çaresiz bir arzu duyarlar hem de yakınlıktan dehşete düşerek karşı tarafı aniden itip tahrip edici eylemlere başvurabilirler.

Bağlanmanın Yaşam Boyu Etkisi ve "Kazanılmış Güvenlik"

Bowlby, bağlanmanın "beşikten mezara kadar" süren dinamik bir süreç olduğunu belirtmiştir. Çocuklukta güvensiz içsel çalışan modeller oluşmuş olsa dahi, yetişkinlikte güvenli bağ kurabilen bir partnerle kurulan onarıcı ilişkiler veya psikoterapi sürecinde terapistin sunduğu tutarlı "vekil güvenli üs" sayesinde zihinsel modeller güncellenebilir ve kazanılmış güvenli bağlanma (earned security) inşa edilebilir.

En çok tıklanan "Psikolojik Testler " için TIKLAYIN

KAYNAKÇA

1. Bowlby, J. Ayrılık (Ayrılık). (Çev. Ed.: T. Özakkaş), Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları. 
2. Özakkaş, T. (Ed.). Psikanaliz Temel Kitabı 5: Terimler Sözlüğü. Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları.
3. Cozolino, L. İnsan İlişkilerinin Nörobilimi: Bağlanma ve Gelişen Sosyal Beyin. (Çev. Ed.: T. Özakkaş), Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları. 
4. Eagle, M. N. Psikanaliz Temel Kitabı 1: Giriş ve Temel Kavramlar (Ed.: T. Özakkaş). Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları. 
5. Johnson, S. M. Duygu Odaklı Çift Terapisi Eğitimi (1. ve 2. Kitap) (Çev. Ed.: T. Özakkaş). Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları.