Beden İmgesi Nedir? Beden Algısı ve Öz Saygı İlişkisi

Beden İmgesi Nedir? Beden Algısı ve Öz Saygı İlişkisi

İnsanoğlunun dünyayla, ötekiyle ve en önemlisi kendi varlığıyla kurduğu ilk ve en dolaysız bağ zihinsel soyutlamalardan değil, fiziksel bedeninden geçer. Bir önceki incelememizde ele aldığımız beden benliği (body ego), benliğin üzerine inşa edildiği ilkel somatik temeli oluştururken; beden imgesi (body image) ve beden algısı, bu fiziksel yapının zihinde nasıl yankı bulduğunu, nasıl hissedildiğini ve bireyin kendi değerlilik duygusunu (öz saygısını) nasıl belirlediğini açıklar.

 Beden İmgesi (Body Image) Nedir?

Beden imgesi; bireyin kendi bedeninin boyutları, biçimi, sınırları, estetiği ve işlevselliği hakkında zihninde oluşturduğu öznel, çok boyutlu ve bilinçdışı tasarımdır.

Nöropsikiyatrist Paul Schilder’in klasikleşen tanımıyla:

"Beden imgesi, zihnimizde kendi bedenimize dair oluşturduğumuz resimdir; yani bedenin bize nasıl göründüğü ve bizim onu nasıl deneyimlediğimizdir."

Beden imgesini salt aynadaki fiziksel yansımadan ayıran en temel unsur, onun anatomik bir gerçeklikten ziyade psikolojik, duygusal ve ilişkisel bir kurgu olmasıdır. Üç temel bileşenden oluşur:

1. Algısal Boyut: Bedenin boyutlarını, kilosunu, hatlarını ve uzamdaki yerini nasıl tahmin ettiğimiz (çarpık ya da gerçekçi algılama).
2. Bilişsel-Duygusal Boyut: Bedenimize dair taşıdığımız inançlar, yüklediğimiz anlamlar, hissettiğimiz haz, utanç, gurur ya da tiksinti.
3. Davranışsal Boyut: Bu algı ve duyguların sonucu olarak bedeni nasıl sergilediğimiz, nasıl giyindiğimiz, sakınma/gizleme eylemlerimiz veya bedeni sürekli kontrol etme (tartılma, aynaya takılma) ritüellerimiz.

 Beden İmgesi Nasıl İnşa Edilir? Aynadaki Bakışın Kökeni

Beden imgesi doğuştan hazır gelmez; yaşamın ilk anlarından itibaren bakımverenlerle kurulan ilişkisel matriste katman katman örülür:

• Annenin Dokunuşu ve "Aynalayan Gözler": Donald Winnicott’un vurguladığı gibi, bebeğin ilk aynası annenin yüzüdür. Bakımverenin bebeğe dokunurken gösterdiği şefkat, emzirirken kurduğu göz teması ve bebeğin bedensel tepkilerine (gaz sancısı, açlık, neşe) verdiği yatıştırıcı karşılıklar, bebeğe "Bedenim değerli, temiz, güvenli ve sevilmeye layık" hissini aktarır.
• İhmal Edilmiş ya da İstila Edilmiş Beden: Eğer bakımveren bebeğe tiksinerek, öfkeyle, mekanik bir soğuklukla ya da fiziksel/sınır ihlalleriyle yaklaşmışsa; çocuk kendi bedenini "yabancı, tehlikeli, kusurlu ya da iğrenç" bir nesne olarak kodlar. Bu durum, beden imgesinin daha gelişim basamaklarında hasar almasına yol açar.
• Kültürel ve Sosyal Standartların İçselleştirilmesi: Büyüme çağında akran zorbalığı ("şişko", "çelimsiz" etiketleri), aile içi eleştiriler ve modern dünyanın dayattığı tek tip kusursuzluk mitleri, bireyin beden imgesi üzerine ikinci bir yargılayıcı katman (katı bir süperego baskısı) ekler.

"Beden Benliği Nedir?" ilgili yazı için Tıklayın

 Beden Algısı ile Öz Saygı (Self-Esteem) Arasındaki Kopmaz Bağ

Öz saygı; bireyin kendisini olduğu gibi kabul etme, sevilmeye ve yaşamda yer kaplamaya değer bulma kapasitesidir. Beden imgesi, öz saygının en görünür ve somut taşıyıcısıdır:

A. Gerçekçi Beden İmajı ve Sağlam Öz Saygı

Salman Akhtar’ın belirttiği üzere, olgun ve bütünleşmiş bir kimliğin vazgeçilmez ölçütlerinden biri gerçekçi bir beden imajına sahip olmaktır. Sağlıklı öz saygısı olan bir birey:

• Bedeninin güçlü yönlerini takdir ederken, kaçınılmaz biyolojik kusurlarını, yaşlanma belirtilerini ve sınırlarını hoşgörüyle kabul eder.
• Kendi değerini yalnızca dış görünüşüne, tartıdaki rakama veya başkalarının beğenisine indirgemez.

B. Kırılgan Narsisizm ve Bedenin "Vitrin" Haline Gelmesi

Öz saygısını içsel kaynaklardan ve ilişkisel derinlikten besleyemeyen bireyler, kendilik değerini bütünüyle dışsal bir vitrine, yani bedensel kusursuzluğa bağlarlar:

• Beden; yaşayan, hisseden ve nefes alan bir ev olmaktan çıkıp, yalnızca dışarıdan onay, alkış ve hayranlık toplamak için kullanılan mekanik bir zırha dönüştürülür.
• Bu kişilerde en küçük bir kilo artışı, saç dökülmesi, sivilce ya da kırışıklık; derin bir narsisistik kırılmaya, yoğun bir utanç hissine ve öz saygının aniden yerle bir olmasına yol açar.

C. Bedenin Düşmanlaştırılması ve Cezalandırılması

Düşük öz saygı ve çözülmemiş bilinçdışı suçluluk duyguları, bedenin acımasızca eleştirilmesine ve adeta cezalandırılması gereken bir "düşman nesneye" çevrilmesine neden olur. Kişi ruhsal boşluğunu, yetersizliğini ya da öfkesini bedenine yöneltir:

• Yeme Bozuklukları (Anoreksiya ve Bulimiya): Bireyin bedenini aşırı kontrol etme veya aç bırakma yoluyla kendilik kontrolü ve sahte bir özerklik kurma çabası. Aynada ne kadar zayıf olursa olsun kendini "aşırı şişman" gören çarpık bir beden imgesi.
• Beden Dismorfik Bozukluğu (Dismorfofobi): Gerçekte var olmayan ya da başkalarınca fark edilmeyen hayali bir kusurla (burun şekli, deri pürüzü, asimetri) takıntılı biçimde uğraşma; bu kusuru tüm başarısızlıkların ve sevilmezliğin tek nedeni sayma.
• Bedenselleştirme (Somatizasyon): Zihinde ifadesi yasaklanan duyguların (öfke, yas, çaresizlik) kronik ağrılar, mide-bağırsak sorunları ve kas gerilimleri şeklinde bedende sahnelenmesi.

 Sağlıklı Bir Beden Algısı ve Öz Saygı Nasıl Yeniden İnşa Edilir?

Klinik psikoterapide (özellikle nesne ilişkileri, BDT ve somatik/duygu odaklı yaklaşımlarda) beden imgesi ve öz saygıyı onarmak için şu adımlar izlenir:

En çok tıklanan "Psikolojik Testler " için TIKLAYIN

KAYNAKÇA

1. Özakkaş, T. (Ed.). Psikanaliz Temel Kitabı 5: Terimler Sözlüğü. Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları. 
2. Akhtar, S. / Özakkaş, T. (Ed.). Ağır Kişilik Bozukluklarının Tanı ve Sağaltımı İçin Başvuru Kitabı. Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları. 
3. Masterson, J. F. / Özakkaş, T. (Ed.). Kendilik Bozukluklarının Tedavisinde Yeni Ufuklar & Kişilik Bozuklukları Masterson. Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları.
4. PDM Çalışma Grubu. PDM-2 (Psikodinamik Tanı Kılavuzu). Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları. 
5. Freud, S. / Özakkaş, T. (Ed.). Sigmund Freud ve Klasik Psikanalitik Gelenek & Değerlilik. Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları.